Privredna komora Vojvodine

Likovna umetnost na prostoru koji obuhvata današnja Vojvodina datira još iz antičkih vremena, tačnije iz 3. i 4. veka naše ere.  Najveću umetničku vrednost imaju fragmenti mozaika i fresaka pronađenih u ostacima antičkog grada Sirmijuma u Sremskoj Mitrovici. U pravoslavnim manastirima koji se nalaze u Fruškoj gori sačuvani su ostaci srednjovekovnih fresaka nastalih u periodu od 13. do 18. veka. Freske u crkvi manastira Novo Hopovo naslikao je monah Mitrofan 1608. a priprata je živopisana 1654. U crkvi manastira Krušedola sačuvani su najznačajniji primerci srpskog srednjovekovnog fresko – slikarstva od 16. do 18. veka. Dok je u slikarstvu Novog Hopova vidan vizantijski uticaj, dotle se u Krušedolu već oseća smeliji izraz novih shvatanja i uticaj zapadne umetnosti.

        Osnovno obeležje likovne umetnosti u Vojvodini tokom 18. i 19. veka karakteriše razvojni put od zografskog slikarstva oslonjenog na vizantijsku tradiciju do uključivanja u nove tokove evropske umetnosti. Značajnu prekretnicu u političkom i kulturnom životu srpskog naroda na ovom prostoru značile su velike seobe 1690. i 1739. godine. Doneta umetnost bila je u tradiciji srpske srednjovekovne umetnosti i u okviru istočne pravoslavne ikonografije, pokazujući otuda poznovizantijske stilske odlike čije stvaralačke mogućnosti u prožimanju sa uticajima baroka potpuno nestaju. U traženju novih oblika ova umetnost je zaokupljena težnjom da sačuva obeležja svoje prošlosti koja svedoči o etničkom identitetu, ali i da se otvori  novim uticajima.

        Proces razvoja i evropeizacije srpske umetnosti nastaje u trenutku kada zografske ikone više ne zadovoljavaju ukus novog narastajućeg građanskog društva i obrazovanih crkvenih krugova. Na tom putu evropeizacije srpske umetnosti prednjači grafika koju predstavljaju dva izuzetno značajna umetnika: Hristovor Žefarović i Zaharija Orfelin. Zidno slikarstvo zadržalo je nešto duže duh tradicionalne vizantijske ikonografije a prva barokizacija viđena je na freskama u manastiru Bođani u Bačkoj krajem prve pol. 19. veka.

        Imajući u vidu duhovnu i političku naklonost Srba u okviru austrijske države prema pravoslavnoj Rusiji i Ukrajini,srpski slikari od sredine  18. veka prihvataju barokizirane oblike posredno, kroz uticaj ruske i ukrajinske slikarske škole, koji su bili obeleženi elementima zapadne umetnosti. Najznačajniji predstavnici ovog prelaznog perioda bili su slikari ikonostasa: Dimitrije Bačević, Dimitrije Popović, Janko Halkozović, Jovan Četirević Grabovan i dva slikara koji su sakralnoj tematici dodavali i građanski portret: Nikola Nešković i Stefan Tenecki. Međutim, jačanjem građanskog društva i njihovog političkog značaja neposredan uticaj austrijskog baroka i rokokoa je sve očigledniji te su predstavnici ove generacije slikara često bili akademski obrazovani. To su majstori poslednje četvrtine 18. veka: Teodor Dimitrijević Kračun pre svih i Jakov Orfelin koji su dali najvrednija i vrhunska barokna dela u ovom periodu, zatim Teodor Ilić Češljar koji je među svim srpskim umetnicima bio najbliži virtuoznom slikarstvu evropskog rokokoa.

        U srpskom slikarstvu, koje je vekovima bilo crkvenog karaktera, dolazi sada sa rastućim uticajem građanskog društva i do nekih tematskih inovacija. Tako se od druge pol. 18. veka izrađuju sve češće portreti konkretnih ličnosti naslikanih u duhu najboljih evropskih kriterijuma za ovaj žanr. Mlado građansko društvo obrazovalo je svoje najtalentovanije ljude na austrijskim visokim školama. Ovi salikari, učenici Bečke Akademije, prihvataju savremene umetničke tokove i postaju nosioci dalje evropeizacije umetnosti u 19. veku i novih stilskih tendencija sve do 70 – tih godina kada Minhen postaje novi centar obrazovanja slikara sa ovih prostora. Ovo razdoblje nosi i tri velike slikarske epohe: klasicizam – bidermajer, romantizam i realizam. Početak 19. veka je u  duhu klasicizma koji pored statične forme i naglašene skulpturalnosti daje prevagu crtežu nad bojom. Dva najznačajnija slikara čije je delo obeležio duh klasicizma bili su: Arsenije Teodorović i Pavel Đurković.

        Razdoblje bidermajera koje traje u periodu od 1830 – 1860. u svojim najboljim delima portretnog žanra dostiže evropski nivo. Građanstvo kao društveni nosilac ovih stilskih tendencija pokazuje dugotrajan afinitet za bidermajer čije najznačajnije predstavnike čine slikari: Nikola Aleksić, Katarina Ivanović, Dimitrije Avramović, Pavle Simić, Jovan Klajić, Dimitrije Posniković, Jovan Popović, Uroš Knežević i kao najbolji i najznačajniji predstavnik kolorističkog bidermajera Konstantin Danil.  

        U razdoblju od revolucionarne 1848. pa do kraja osme decenije vlada duh romantizma. U nedostatku većeg broja naručilaca monumentalnih istorijskih kompozicija osnovni žanr izražavanja je i dalje portret. Tri najmarkantnija pretstavnika ovog pravca su: Novak Radonić, Stevan Todorović i Đura Jakšić.

        Poslednja četvrtina 19. veka jeste period vladavine ideja realizma, kada Minhen postaje značajniji centar od Beča i označava veliki podsticaj našim slikarima u razvoju akademskog realizma. Najistaknutiji predstavnici ovih likovnih tendencija su: Stevan Aleksić, Uroš Predić i Paja Jovanović. U Beču školovani realisti uživaju veliku popularnost i uvažavanje. Tako je Urošu Prediću, izvanrednom crtaču, posle završenih studija povereno slikanje mitoloških scena u Bečkom parlamentu, a Paja Jovanović je bio svetski putnik i virtuozni portretist visokih krugova i njihov rado viđen gost.

        Budući da se Vojvodina oduvek nalazila na prostoru koji je bio izložen uticaju zapadnih i istočnih kultura to je i likovna zbivanja činilo raznovrsnim i zanimljivim. Brojnost nacija i nacionalnosti koje ovde egzistiraju označilo je Vojvodinu kao plodno tle za prožimanje različitih nacionalnih kulturnih vrednosti. Svojim kreativnim doprinosom nekolicina mađarskih i nemačkih umetnika druge pol. 19. veka stekla je znatan ugled i njihovo slikarsko delo je dostojno obrađeno. To su: Karolj Jakobei, jedan od najtraženijih crkvenih slikara svoga doba i Tan Mor, poznati slikar istorijskih kompozicija. Pored njih veoma su značajni i Ferenc Ajzenhut koji je za somborsku županijsku zgradu naslikao monumentalnu kompoziciju bitke kod Sente i Stefan Jeger koji je uradio poznatu sliku velikog formata Seoba Nemaca, neku vrstu pandana čuvenoj slici Paje Jovanovića Seoba Srba.

        Sa realistima krajem 19. veka prestaje i odlazak slikara iz Vojvodine u Beograd koji postaje politički i kulturni centar u kojem se održavaju izložbe, pišu prve kritike i vode slikarske rasprave. Otvara se slikarska škola i vrše pripreme za učestvovanje na svetskoj izložbi u Parizu 1900. Time su bili stvoreni preduslovi za nastupanje moderne umetnosti kako u Srbiji tako i u Vojvodini.

        Za slikarstvo 20. veka karakterističan je kontinuitet razvoja od početka veka. Ovaj razvoj pokazuje više razdoblja ali se uslovno može podeliti na tri osnovna perioda:

        Prvi period je vreme od početka veka pa do kraja Prvog svetskog rata, odnosno od 1900 – 1920. i u kojem su slikari prevashodno zaokupljeni problemom fenomena svetlosti i boje. Centri školovanja su Minhen i Pariz, a iz aspekta stilskih pravaca ovaj period pokazuje širok raspon od produženog akademizma, preko plenerizma, impresionizma, jugendstila i simbolizma do ekspresionizma. Najistaknutiji predstavnici slikarstva u čijim delima su zastupljene ove likovne tendencije jesu još uvek: Stevan Aleksić, Uroš Predić i Paja Jovanović, zatim Vasa Eškićević, Šandor Čavoši, Kosta Jorgović, Josip Falta, Danica Jovanović, Stipan Kopilović, Đorđe Krstić, Jožef Pehan, Aleksandar Sekulić, Antal Štrajtman, Voja Trifunović, Jožef Varkonji i dr.

        Drugi period obuhvata vreme između dva svetska rata i bavi se pretežno istraživanjem fenomena forme likovnog dela. Susreću se različiti umetnički pravci kao što su: dadaizam, sezanizam i postkubizam, ekspresionizam forme i boje, poetski realizam, nadrealizam i socijalna umetnost. Najistaknutiji predstavnici su: Milan Konjović, Petar Dobrović, Arpad Balaž, Sava Ipić, Bela Farkaš, Ivan Radović, Sava Šumanović, Vasa Pomorišac, Milivoj Nikolajević, Milenko Šerban, Bogdan Šuput, Ivan Tabaković, Mladen Josić i dr. Ovi slikari imaju svoje određeno mesto u jugoslovenskoj umetnosti sa naglašenim individualnostima i programskim opredeljenjima, dok su neki od njih kao Sava Šumanović i Milan Konjović stvorili vrhunska slikarska dela koja čine znatan doprinos evropskoj i svetskoj kulturnoj baštini.

        Treći period obuhvata razdolje posle Drugog svetskog rata pa do kraja osme decenije i zahteva dodatno i ozbiljno stručno istraživanje. Prvu posleratnu deceniju karakteriše dezorjentisanost, nesnalaženje i dosta nevešto prilagođavanje idejama socijalističkog realizma što je srećom, kao posledica proklamovanih umetničkih sloboda, napušteno posle 1950. prihvatanjem novih i savremenih likovnih ideja. Ovaj treći period obuhvata slikare više generacija uključujući i najmlađu koja se javlja početkom osme decenije i čije je umetničko delovanje značajno za posleratni razvoj slikarstva ovog podneblja. Izrazito je širok dijapazon programskih i stilskih opredeljenja počev od plenerizma, ekspersionizma, nove figuracije, fotorealizma itd. Zasluge za genezu i razvoj ovog slikarstva imaju umetnici: Ivan Radović, Zora Petrović, Milan Konjović, Zoran Petrović, Ač Jožef, Ferenc Maurič, Pavle Blesić, Dušan Milovanović, Andraš Hanđa, Aleksandar Lakić, Stevan Maksimović, Milenko Šerban, Tivadar Vanjek, Imre Šafranj, Ivan Tabaković, Boško Petrović, Ankica Oprešnik, Miodrag Mihajlović, Stojan Trumić, Lazar Vozarević, Zdravko Mandić, Miodrag Nedeljković, Slobodan Nedeljković, Milan Kerac, Milan Kečić, Milan Uzelac i mnogi drugi. Ovi umetnici zajedno sa velikim brojem drugih ne manje značajnih slikara različitih generacija čine jedinstven likovni organizam vojvođanskog slikarstva a naknadne stručne analize i istraživanja, na osnovu objektivnih vrednovanja, odrediće konačno njihova mesta i značaj ponaosob.

      Kao posledica evolutivnog puta razvoja vojvođanskog slikarstva i u želji da se, okupljanjem i razmenom iskustava, slede savremeni tokovi umetnosti u mnogim gradovima Vojvodine beleži se pojava organizovanja likovnih kolonija. Logična posledica, u raznovrsnosti stvaralaštva vojvođanskih umetnika, je osnivanje dva značajna umetnička udruženja: Udruženja likovnih umetnika Vojvodine i Udruženja likovnih umetnika i primenjenih umetnosti i dizajnera Vojvodine koja razvijaju veoma živu izložbenu delatnost. Isto tako dolazi do osnivanja likovnih odeljenja u kompleksnim muzejima kao što su Galerija Matice srpske koja prikuplja dela savremenih autora za buduću galeriju savremene umetnosti. Zatim, posle otvaranja Galerije slika Sava Šumanović u Šidu, otvara se Spomen zbirka Pavla Beljanskog u Novom Sadu, Galerija Milan Konjović u Somboru, Galerija Lazar Vozarević u Sremskoj Mitrovici, Poklon  zbirka Rajka Mamuzića u Novom Sadu, Galerija savremene likovne umetnosti u Novom Sadu, Galerija naivnih umetnika u Šidu i Kovačici, Foto galerija u Novom Sadu itd. Ustanovljavaju se i stalne likovne manifestacije kao što su: Likovna jesen u Somboru sa trijenalom jugoslovenskog crteža, Likovni susret u Subotici, Novosadski salon, Sremskomitrovački salon, Oktobarski salon u Pančevu i znatan broj drugih izložbenih galerija i salona. Sve ove manifestacije galerijsko – muzejske delatnosti praćene su i savremeno urađenim i dizajniranim katalozima izložbi. Sve ovo doprinelo je ustanovljavanju nove likovne karte Vojvodine u smislu programskog postavljanja u sam centar života jugoslovenskog slikarstva.