Privredna komora Vojvodine

Karakteristično je da vojvođansko tle u praistoriji nikada nije bilo matično područje velikih kultura ili snažnih etničkih grupacija, ali je zato vrlo često bilo njihov cilj. Svaka nova kultura i populacija koja je ponikla u ivičnim područjima Panonskog basena, a katkada i u vrlo udaljenim oblastima Evrope i Azije, razlivala bi se pre ili kasnije po vojvođanskoj zemlji, da na njoj ostvari najviši uspon i okonča svoju istoriju, najčešće pod pritiskom novih doseljenika. Zato je vojvođanska nizija ogromna nekropola kultura i naroda čijim se ispitivanjem otkriva istorija duga 50.000 godina.

Najznačajnije promene u kulturi na teritoriji Vojvodine u rimsko doba nastale su naglim širenjem hrišćanstva. Jedinstven kulturni i etnički blok stvoren do kraja stare ere probili su rimski osvajači, nakon čega se raspadaju strukture i kultura praistorijskog sveta na ovom tlu. Sirmium zauzima jedno od najistaknutijih mesta u istoriji hrišćanske crkve. U ovom gradu pogubljeni su početkom IV veka poznati propovednici nove vere: prvi sirmijumski vladika Irinije i njegov đakon Dimitrije, kao i tzv. fruškogorski mučenici.

Prihvatanje hrišćanstva menja od IV veka sve tokove života i kulture. Najveća pažnja posvećuje se crkvenoj arhitekturi. Nesređene prilike u rimskoj državi i stalne krize izazvane padom proizvodnje i upadima varvara upućuju interes stanovništva ili na vojnu, ili na religioznu aktivnost. Otuda i svi vredniji predmeti sa područja Srema i drugih delova današnje Vojvodine pod rimskom vlašću iz IV i V veka predstavljaju ili posed hrišćanske crkve, ili vlasništvo rimskih vojnika.

Tokom XV veka sa dolaskom Srba niču novi manastiri. U razdoblju koje je prethodilo turskim osvajanjima započinje i izgradnja novih pravoslavnih hramova. Seleći se pred najezdom sa juga na područje severno od Save i Dunava, Srbi u nova naselja prenose svoju tradiciju, kulturu i svoja verovanja. Prve crkve, skromnih dimenzija, građene su uglavnom od drveta. Tek tokom druge polovine XV veka i u prvim decenijama XVI veka trudom poslednjih despota iz porodice Brankovića niču monumentalniji hramovi i manastirska zdanja, uglavnom grupisana na području Srema. Jedan od najstarijih danas sačuvanih je crkva Sv. Nikole u Slankamenu, po legendi zadužbina despota Zmaj Ognjena Vuka. Svojim oblikom osnove nastavlja tradiciju srpskog moravskog graditeljstva. Iz istog razdoblja je i pridvorna crkva Sv. Luke, izgrađena kraj despotske rezidencije u Kupinovu. Njoj slična, izduženog oblika osnove, je i crkva majke Angeline u selu Krušedolu iz prve polovine XVI veka. Godine 1478. u Bačkoj se grade Bođani, a nekoliko decenija kasnije nastaju banatski manastiri Vojlovica i Mesić. Godine pred konačno tursko osvajanje na padinama Fruške gore bile su obeležene živom graditeljskom aktivnošću. Osniva se čitav niz manastira. Između 1509. i 1516. godine vladika Maksim Branković gradi Krušedol. U isto vreme, možda koju godinu ranije, podižu se Jazak i Rakovac, a nešto kasnije žički monasi grade Šišatovac, oblikujući ga po uzoru na svoj manastir. Do sredine XVI veka nastaju i drugi fruškogorski manastiri, od kojih su samo neki do danas zadržali svoj nekadašnji izgled. Njihovi prvobitni oblici, u tradicijama raškog i moravskog graditeljstva, odražavaju kontinuitet kulturnih stremljenja srpskog naroda u Vojvodini.

Utvrđenja sa zidanim bedemima na području današnje Vojvodine javljaju se tek u poznijim razdobljima srednjeg veka, i uglavnom su grupisana duž tokova Dunava, Save i Tise. U ranijim vremenima potrebe odbrane zadovoljavala su mala zemljano-palisadna utvrđenja, opkoljena vodenim rovom. U toku vizantijsko-ugarskih sukoba, krajem XI i XII veka, u sistem odbrane uključuju se i neka obnovljena antička utvrdenja, kao što je bio slučaj sa Zemunom i Kovinom, ali se nove tvrđave uglavnom još ne grade. Tek posle mongolske najezde, tokom druge polovine XIII i u prvim decenijama XIV veka, širom Ugarske intenzivnije se podižu nova utvrdenja. To je razdoblje kada i na teritoriji današnje Vojvodine niču prve srednjovekovne tvrđave u Vrdniku, Moroviću, Titelu i Petrovaradinu, gde cisteroiti opasuju svoj samostan novim bedemima.

Srbi su posle Velike seobe (1690) počeli da svoje tek podignute bogomolje ukrašavaju ikonama i ikonostasima, najčešće od čerpića ili brvana. Tu crkvenu potrebu zadovoljili su, na svoj način, zografi, najčešće putujući ikonopisci. Oni nisu imali pouzdanije slikarsko obrazovanje, ali je među njima bilo izuzetno darovitih i autentičnih umetnika. Njihove ikone nisu više vizantijski stroge i svečane, već jednostavne i, u isto vreme, pune neočekivanih crtačkih stilizacija i sonornih kolorističkih odnosa.

Već od sredine XVIII veka srpsko slikarstvo pokazuje jasne znake modernizacije i barokizacije, isprva pod uticajem rusko-ukrajinske umetnosti. Promene u umetnosti zahtevao je patrijarh Arsenije IV Jovanović [akabenta, a u tome su ga sledili ostali karlovački arhijereji. U Sremu deluje Jov Vasiljević i Vasilije Romanović. Najveći slikarski ansambl, delo ruskoukrajinskih majstora, predstavlja monumentalni zidni živopis crkve manastira Krušedol. U isto vreme mladi srpski slikari pohađaju slikarsku školu kijevopečarske lavre i odande se vraćaju kao formirani umetnici koji rade u maniru slovenskog baroka.

U drugoj polovini XVIII veka srpsko slikarstvo postepeno sazreva u stil baroka i rokokoa. Ovog puta strani, zapadnoevropski, prvenstveno bečki, uticaji bili su presudni. U varošima i većim selima podižu se nove izrazito visoke crkve, za koje ikonostase slikaju Jakov Orfelin, Teodor Kračun, Teodor Ilić Češljar i drugi umetnici. Oni slikaju i za fruškogorske manastire koji takođe doživljavaju svoju barokizaciju. Srpski barok, tako nazovimo ovu umetnost, nije prepisana, tuđa lekcija, iako su strani uticaji primetni. O srpskoj umetnosti toga doba može se govoriti kao autenticnom stilskom izrazu.

Crkveni obredni predmeti, putiri, kandila, čiraci, kadionice, darohranilice, petohlebnice, kivoti, ripide, diskosi, okovi jevanđelja, radovi znanih i neznanih umetnika, izrađivani su u plemenitim metalima.

U srednjem veku Srbi su, sem zidnog živopisa, ikonopisa minijaturnog slikarstva i radova u plemenitom metalu, negovali i crkveni vez umetničke vrednosti.

Posle Velike seobe, Srbi u Ugarskoj nisu dobili pravo da osnuju svoju štampariju. Izuzetno važne knjige umožavane su u skupoj bakroreznoj tehnici. Najveći broj srpskih knjiga štampan je u Beču (štamparija Josifa Kurcbeka) i u Veneciji (štamparija Dimitrija i Pane Teodosija). Godine 1792. Stefan Novaković, raniji sekretar Karlovačke mitropolije, otkupio je Kurcbekovu štampariju i počeo da objavljuje srpske knjige. Novakovićeva štamparija je otkupljena i preneta u Budim, pa su se od 1795. godine u Mađarskoj univerzitetskoj štampariji štampale srpske knjige.

Krajem XVIII i početkom XIX veka Srbi su stvorili nekoliko značajnih prosvetnih i kulturnih institucija, koje deluju i danas. Posle Temišvarskog sabora 1790. školstvo je dobilo zamah. Gimnaziju u Karlovcima osnovao je mitropolit Stefan Stratimirović 1791, uz fondaciju karlovačkog građanina Dimitrija Anastasijevića-Sabova. Godine 1794. u Karlovcima je počela sa radom i Bogoslovija. U Novom Sadu je 1810. otvorena Srpska pravoslavna gimnazija, a 1812. Srpska učiteljska škola u Sentandreji (preneta u Sombor 1816). Sve ove škole radile su u okviru crkvenoškolske autonimije Srba.

Na Svetog Savu 1826. godine u Budimu književnik Jovan Hadžić je sa šestoricom uglednih trgovaca objavio osnivanje književno-prosvetnog društva Matice srpske.

 Podržana od celog srpskog naroda, Matica je vremenom izrasla u kulturno-naučnu ustanovu od izuzetnog značaja za očuvanje nacionalne svesti, negovanje i širenje srpske kulture. Prva briga bila joj je izdavanje časopisa Serbske letopisi (kasnije Letopis Matice srpske), koji je 1824. pokrenuo Georgije Magarašević, profesor novosadske gimnazije. Preseljenjem Matice srpske 1864. godine u Novi Sad, tada već poznat kao "srpska Atina", stvorene su nove mogućnosti za Maticin uticaj na celom prostoru gde su živeli Srbi.

Likovna umetnost srpskog naroda u XVIII i XIX veku, obuhvatajući arhitekturu, grafiku, slikarstvo, vajarstvo i primenjenu umetnost, predstavlja skroman, ali neosporno jedinstven doprinos evropskoj likovnoj kulturi. Velike seobe 1690. i 1739. godine značile su prekretnicu u duhovnom i političkom životu srpskog naroda. U traženju svojih novih oblika srpska umetnost je zaokupljena težnjom da sačuva obeležje svoje prošlosti koja svedoci o etničkom identitetu, ali i da se otvori novim uticajima. Doneta umetnost bila je u tradicijama srpske srednjevekovne umetnosti i u okviru istočne pravoslavne konfesije i otuda je pokazivala poznovizantijske stilske oblike čije stvaralačke mogućnosti u prožimanju sa uticajima baroka potpuno zamiru.

Proces razvoja i evropeizacije srpske umetnosti nastaje u XVIII veku, kada zografske ikone više ne zadovoljavaju ukus novog građanskog društva i obrazovanih crkvenih krugova. Na putu evropeizacije prednjači srpska grafika, ukazujući posebno na dva, za srpsku kulturu i umetnost veoma značajna umetnika: Hristifora Žefarovića i Zaharija Orfelina. Ubrzo se i arhitektura, crkvena i gradska, ogleda na istom putu stapanja tradicija i baroknih elemenata. Zidno slikarstvo zadržalo je nešto duže duh tradicionalnog živopisa. Prva barokizacija viđena je u manastiru Bođani. S obzirom na političku i duhovnu naklonost Srba u Austriji prema pravoslavnoj Rusiji, srpski slikari od sredine XVIII veka prihvataju barokne oblike posredno, kroz uticaj ruske i ukrajinske škole obeležene elementima zapadne umetnosti. Najznačajniji predstavnici ovog prelaznog perioda bili su slikari ikonostasa: Dimitrije Bačević, Dimitrije Popović, Janko Halkozović, Jovan Cetirević Grabovan i dva slikara koji su religijskoj tematici dodavali i portret: Nikola Nešković i Stefan Tenecki.

U XIX veku razvoj srpske umetnosti nose slikari, žitelji Austrije i Ugarske, potomci onih Srba koji su se naselili u Podunavlju bežeći pred turskim progonima. Mlado srpsko građansko društvo obrazovalo je svoje najtalentovanije ljude na austrijskim visokim školama. Slikari, učenici Bečke akademije, prihvataju u potpunosti savremene evropske umetničke tokove i nastavljaju evropeizaciju srpske umetnosti, sledeći stilske tendencije po uzoru na bečko slikarstvo sve do 70-ih godina XIX veka, kada Minhen postaje novi centar obrazovanja. Ovo razdoblje, značajno za nacionalni razvoj uopšte, nosi tri slikarske epohe: klasicizam-bidermajer, romantizam i realizam. Određene specifičnosti i zakašnjenje u odnosu na evropske tokove odreduju naša društvena sredina i istorijski razvoj. Ovo je vek u kojem se u srpskom slikarstvu pojavljuje niz velikih stvaralaca: Konstantin Danil, Jovan Popović, Uroš Knežević, Katarina Ivanović, Dimitrije Avramović, Đura Jakšic, Novak Radonić i dr, čija su dela neprolazne likovne vrednosti i dragoceni dokumenti o vremenu u kojem su nastala.

Vidimo da srednjevekovlje na teritoriji Vojvodine nije bilo "gluvo doba". I u ovom periodu društvenog razvitka ljudi su stvarali u skladu sa ovovremenim normama i shvatanjima: podizali su velelepne hramove i manastire i druge objekte i raznim umetničkim manirima izražavali svoje nade, strahove, očekivanja i teškoće. Srednjevekovni kulturno-istorijski objekti svih naroda koji su tada nastanjivali Vojvodinu predstavljaju neoborive dokaze o njihovim stvaralačkim mogućnostima.

Uspostavljanje turske vlasti i islamske civilizacije na teritoriji današnje Vojvodine, što je trajalo od bitke na Mohaču (1526) do Karlovačkog (1699) i Požarevačkog mira (1718), bilo je nesumnjivo nazadno društveno zbivanje.

Austrija je na novooslobođenoj teritoriji, rukovodeći se merkantilističkim razlozima i naseljavajući ove prostore, razvijala poljoprivredu, zanatstvo i trgovinu. U tome je imala dosta uspeha. Na osnovu toga, na teritoriji današnje Vojvodine stvorena je solidna materijalna baza za napredak na svim poljima ljudske delatnosti, uključujući kulturu i umetnost u najširem smislu, pa će sva društvena pregnuća u novim istorijskim okolnostima biti plodotvornija nego u ranijim razdobljima.

Taj pozitivni trend opšteg razvoja u XVIII i XIX veku teći će kontinuirano; zato kulturno-istorijski spomenici iz toga razdoblja deluju kao značajna, vredna i privlačna dostignuća.