Privredna komora Vojvodine

Vojvodina ima dobar geografsko - turistički položaj. Pomenuti automobilski putevi i železničke pruge, zatim reke, kanali i avionske linije bitna su pretpostavka turizma. Vojvodina se nalazi na jednom od važnijih pravaca turistickog kretanja u Evropi, na tzv. istočnom turističkom pravcu. Njega najviše koriste turisti iz srednje, severne i istočne Evrope za dolazak u Vojvodinu, Srbiju i Jugoslaviju, ili na putu za Bugarsku, Grčku, Tursku itd. Isti ovaj pravac koriste i turisti iz pomenutih balkanskih i drugih zemalja pri kretanju u zemlje srednje Evrope ili neke druge. Prema tome, bitna karakteristika geografsko-turističkog položaja Vojvodine je njegova tranzitna funkcija. Pošto se Vojvodina graniči sa četiri države, njen položaj se može označiti kao kontaktan.

Iz prostornog odnosa Vojvodine prema zemljama koje su značajna ishodišta kretanja turista koji koriste istočni turistički pravac može se zaključiti da je njen turistički položaj povoljan. Gusta mreža saobraćajnica obezbeđuje da su sva turistička mesta Vojvodine lako dostupna domaćim i stranim turistima.

Slabiji poznavaoci prirodnih vrednosti Vojvodine mogu pomisliti da je ona sa turističkog aspekta malo interesantna. Ovakva ocena se, pre svega, izvodi na osnovu globalnog utiska o monotonosti na širokom prostoru, koja proističe iz slabe vertikalne razruđenosti reljefnih oblika. Međutim, Vojvodina obiluje, kao što je već rečeno u odeljku A.1, raznovrsnim prirodnim vrednostima koje pobuđuju interes turista, pa takve prirodne vrednosti imaju karakter turističkih motiva. Prirodna bogatstva Vojvodine se po svojoj atraktivnosti možda ne mogu meriti sa nekim planinama Srbije i Jugoslavije, ili Jadranskim primorjem, sa njihovim hidroklimatskim, vegetacijskim i drugim specifičnostima, ali imaju sopstveni šarm koji leži upravo u razlikovanju od ovih turističkih atrakcija.

Vršačke planine su poznate po izletničko-rekreativnom ekskluzivnom vikend-turizmu. U njihovom podnožju nalazi se Vršac, čije stanovištvo najmasovnije pohodi Vršačke planine. Poznati turistički punktovi su: Široko bilo, Guduručki vrh, Đavolja jazbina i dečje odmaralište "Crveni krst".

Fruška gora je posećenija od Vršačkih planina. U njenom podnožju i nešto široj okolini postoji više gradskih naselja koja su glavni emitovni centri iz kojih kreću turisti. To su: Novi Sad, Bačka Palanka, Beočin, Sremska Kamenica, Petrovaradin, Sremski Karlovci, Inđija, Ruma, Šid, Sremska Mitrovica, Stara Pazova i Beograd. Za Frušku goru karakteristična su izletnička i ekskluzivna kretanja i boravak vikendaša. Poznati izletnički punktovi su: Stražilovo, Iriški venac, Zmajevac, Brankovac, Crveni čot, Letenka, Osovlje, Andrevlje, Testera i Ravne. Najpoznatija vikend-naselja su Slankamenački vinogradi, Jandu, Koševac, Karaš, Glavica, Provalija, Popovica i Koruška.

Fruška gora je planina koja privlači, nudeći bogatstvo prirode i brojne spomenike kulture. Tragovi života na Fruškoj gori prate se od neolita. U antičkom periodu bila je nastanjena civilnim i vojnim naseobinama (Limes), a u srednjem veku podignuti su brojni manastiri o kojima ćemo govoriti u nastavku.

Krušedol, Velika Remeta, Grgeteg

Manastir Krušedol osnovao je sin despota Stefana Brankovića vladika Maksim. Građen je od 1509. do 1515. godine, a kasnije je doživeo sudbinu ne samo manastira nego i naseljenih mesta ovog kraja: rušen je i obnavljan, deleći sudbinu naroda nastanjenog u Fruškogorju. Crkva je sagrađena na osnovi trikonhosa, na četiri jaka stupca leži kube, priprata je sa naosom vezana velikim lučnim otvorom, trem je sagrađen 1745. godine, dekorativna plastika oko vrata i prozora može se datirati na početak druge polovine 18. veka. Konaci su oko manastira, na sve četiri strane. Manastir je nastanjen sestrinstvom, a u konacima se nalazi i muzejska prostorija. Crkva je oslikana freskama u periodu od 1543. do 1545, ali je veći deo prvobitnog fresko-slikarstva pokriven uljanim slikama 1751-1756. Živopis iz 18. veka delo je nepoznatih majstora koji su poznavali evropsku baroknu umetnost i značajan je za proučavanje istorije slikarstva u Vojvodini.

Ikonostas manastirske crkve delo je od izuzetne vrednosti za umetnost koja se razvijala tokom XVII i XVIII veka. Najstariji deo je kompozicija nad carskim dverima (obeležena 1653. godine) iz 1745. U stručnoj literaturi pominju se kao "najlepše iz tog perioda". Carske dveri su verovatno iz tog doba, bogato ukrašene rezbarenim pticama, zmajevima, grifonima i biljnom ornamentikom. Konzervatorsko-restauratorske radove izveo je Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture. Iako nije razoren u drugom svetskom ratu, Krušedol je pustošen. U sarkofagu patrijarha Arsenija IV posle rata nađeni su delovi posmrtnih ostataka žrtava fašizma i među njima jedno potresno pismo koje je sada u muzejskoj prostoriji. U blizini je Sretenjska crkva koju je osnovala despotica Angelika Branković (1505-1533), da bude ženski manastir. Crkva je oslikana freskama iz vremena gradnje i četvrte decenije XVII veka. U crkvi je ikonostas iz 1763. godine i dva duborezom obrađena prestola sa vrednim slikama D. Bačevića iz 1765. godine. Ikonostas iz 1763. godine delo je ikonopisaca Dimitrija i Teodora.

Manastir Velika Remeta osnovan je verovatno u XV veku, jer se u XVI veku pominje u službenim dokumentima. Manastirska crkva je zdanje velikih dimenzija, a zvonik (kvadratne osnove) je na četiri sprata, masivan, visok sa ostacima kapele vezane za konake. Crkva je bila živopisna spolja i iznutra, ali je od toga posle ratnih razaranja ostalo veoma malo. Obnova ove crkve je u toku. Konaci su iz XVIII i XIX veka. Muzeološki institut Srpske akademije nauka i umetnosti ovde je uredio stalnu postavku.

Manastir Grgeteg je predanjem vezan za despota Zmaj Ognjena Vuka (druga polovina XV veka), ali prvi službeni podaci iz turskih arhiva pominju ga 1619. Sadašnja crkva je iz druge polovine XIX veka, odnosno iz perioda 1760-1771. Za vreme rata srušen je zvonik, oštećena crkva i konaci. I hram i konaci su restaurirani 1901. godine, ali su pri tome znatno izmenjeni.

Na obnovi ovog manastira radi se više od tri decenije, ali tragovi razaranja još nisu sanirani. Ikonostas u crkvi delo je Uroša Predića iz 1902-1904. godine, a raniji ikonostas (Orfelinov) izgoreo je u požaru 1841. U zvoniku je bio ikonostas u kapeli naslikan rukom slikara i karikaturiste Pjera Križanića, ali je posle razaranja od toga ostala samo kompozicija "Tajna večera". U konaku je memorijalna muzejska zbirka posvećena Ilarionu Ruvarcu.

Novo Hopovo, Staro Hopovo

Nad vratima zapadnog portala manastira Novo Hopovo ubeležena je godina izgradnje 1576, ali su novija istraživanja pokazala da je opravdana bila pretpostavka da se na ovom mestu nalazila starija crkva. U XVI veku pominje se kao značajan kulturni centar. Razaranja nisu mimoišla ni ovaj manastir. Pljačkan je i paljen u austroturskim ratovima, ali je posle primirja u XVIII veku počela velika obnova. Najteže razaranje manastir je pretrpeo u drugom svetskom ratu. Obnavlja se od 1949. godine, ali velika oštećenja i mala sredstva do sada bili su u raskoraku. Ipak, to je sada jedan od najinteresantnijih manastirskih kompleksa kako po arhitekturi i slikarstvu, tako i zbog položaja i okoline. Crkva je izgrađena od tesanog kamena na trolisnoj osnovi (trikonhos). Na kvadratnom postolju nalazi se dvanaestostrana kupola obogaćena vitkim kolonetama. (Napomena: u crkvi su postavljene informativne tabele koje prikazuju stanje pre i posle razaranja i daju podatke o istoriji i obnovi crkve). Živopis u hramu Novog Hopova otkriven je tokom posleratne obnove (1953-1960). Dobro je očuvan, jer su ga štitili premazi bez umetnicke vrednosti. Stariji živopis datira još iz 1608. godine, a priprata je oslikana 1654. godine. Živopis u naosu rađen je u duhu kritskih majstora iz Svete gore sa mnogo smisla za dinamične scene, realistično prikazivanje celine i pojedinosti i sa izraženom narativnošću. Slikarstvo u priprati je konzervativnije, tamnijih tonova, reklo bi se asketsko. Ikonostas ovog manastira, delo značajnog slikara baroka Teodora Kračuna, stradao je prilikom razaranja manastira u ratu, a ostaci su preneseni u Galeriju Matice srpske.

Staro Hopovo je manastir koji se i zbog lokacije i po valorizaciji nalazi u senci Novog Hopova, a vredno je pažnje zbog skladnog oblika uklopljenog u prijatnu dolinu. Osnivanje manastira predanje vezuje za despota Đorđa Brankovića (vladika Maksim), no sadašnja crkva podignuta je 1752. g. posle zemljotresa koji je porušio prethodnu. Konaci se samo naziru u ruševinama, a crkva malih dimenzija oduševljava posetioca skromnom dobro oblikovanom fasadom nad kojom je silueta osmostranog kubeta.

"... usled svežeg pejsaža deluje poetski kao nadahnuti filigranski model pesnički oduševljenog majstora" (P. Momirović).

Vrdnik, Jazak, Mala Remeta

Manastir Vrdnik naziva se i Ravanica, jer su u ovaj manastir, sagrađen verovatno u XVI veku, preneseni krajem XVI veka posmrtni ostaci kneza Lazara. Tadašnja crkva bila je zidana od kamena, ali se već sredinom XVIII veka planira izgradnja veće crkve koja bi primila mnogobrojne hodočasnike koji su pohodili manastir. Sadašnja crkva sazidana je između 1801. i 1811. godine, a ikonostas je 1853. godine slikao Dimitije Avramović. Konaci su građeni (ili delom obnavljani) u drugoj polovini XVIII i početkom XIX veka.

Manastir Jazak se prvi put pominje 1522. godine, a verovatno je podignut u drugoj polovini XVI veka. Postao je mesto hodočašća kada su 1705. godine u njega preneseni posmrtni ostaci cara Uroša (sina cara Dušana). Stoga se, kao i u slučaju Vrdnika, sredinom XVIII veka podiže nova crkva. Gradnja hrama i severnog i zapadnog krila konaka okončana je 1758, a južno krilo 1761. Ikonostas, raskošno rezbaren i pozlaćen, nastaje 1769. godine. Slikao ga je Dimitrije Bačević. Manastir je oštećen u ratu i danas su konaci u ruševinama (zaštićeni konzervatorskim postupkom). Obnovljeno je samo južno krilo, najviše zbog zalaganja sestrinstva.

Mala Remeta se pominje u XVI veku, a predanja je vezuju za doba kralja Dragutina. Sadašnja crkva, sagradena 1739. godine, skladno je zdanje od tesanog kamena sa osmostranim kubetom. Na ikonostasu je zanimljiv natpis koji informiše da je ovo delo novosadskog slikara Janka Halzakovića iz 1757. godine.

Šišatovac, Petkovica, Đipša

Šišatovac su osnovali izbegli kaluđeri manastira Žice u XVI veku. U turskim dokumentima pominje se dozvola za obnovu crkve, pa se na osnovu toga zaključuje da je bila razorena. Tokom XVII, XVIII i XIX veka bio je važno kulturno središte. U XIX veku u Šišatovcu borave i stvaraju Lukijan Mušicki, Vuk Karadžić, P. Šafarik i dr.

Monumentalni hram građen je od 1758. do 1778. Ima trolisnu osnovu, a osmostrano kube je srušeno. Zidovi su izvedeni u redovima tesanog kamena i opeke, što ostavlja vrlo slikovit utisak. Konaci su sagrađeni sredinom XVIII veka. Ikonostas, rad G. Davidovića Obšica, s kraja XVIII veka postavljen je na zidanu podlogu. Crkva i konaci ovog manastira sa svim vrednostima razoreni su u II svetskom ratu. Obnova traje više od dvadeset godina, ali rezultati nisu dovoljno vidljivi, zbog veličine kompleksa i malih sredstava.

Petkovica je poznata kao "filijala" manastira Šišatovac. Crkva skromnog eksterijera islikana je 1588. godine. To je jedan od najstarijih objekata sa originalnim freskoslikarstvom u Vojvodini. Oko crkve postoje tragovi ruševina konaka. Veliki duborezni krst, izrađen verovatno krajem XVII veka, prenet je iz Petkovice u Muzej u Sremskoj Mitrovici.

Manastir Đipša pominje se u pisanim izvorima krajem XV ili početkom XVI veka, pa se pretpostavlja da ga je osnovao despot Jovan Branković. Hram je krstoobrazovne osnove. Imao je dekorisano kube, a pored crkve bio je spratni konak. U crkvi je bio ikonostas Teodora Gologlavca. Ceo kompleks je razoren za vreme rata, a kasnije su konaci obnovljeni za drugu namenu, dok je hram delimično konzervatorski zaštićen.

Beočin, Rakovac

Manastir Beočin pominje se u XVII veku kada je prikupljen novac za obnovu oštećene crkve. Krajem XVII veka ovde su naseljeni kaluđeri iz Rače (Srbija). Sadašnja crkva sagrađena je u periodu 1731-1740. Toranj i trem dozidani su 1765. U crkvi se nalazi bogato rezbareni i slikani ikonostas, delo novosađana rezbara Markovića i slikara Malkozovića, a deo ikonostasa je delo Dimitrija Bačevića. Zanimljive su pevnice iz 1768. koje je slikao Georgije Zograf. Jedno vreme u XIX veku ovde su počivale mošti kralja Stefana Prvovenčanog. Manastirski konaci su izgrađeni u prvoj polovini XVIII veka, a sadašnji izgled su dobili obnovom na kraju XIX veka. Uz ovaj manastir ostao je očuvan jedini stilski park (kakvih je bilo i pored drugih manastira) u kome su uzgajane i egzotične biljke. Manastir je opustošen za vreme rata, a danas je u konacima smešten arhiv Vojvodine.

Manastir Rakovac sagrađen je u XVI veku. Turci su ga razarali, ali je uvek obnavljan. Bio je važan književni i prepisivački centar, a u njemu je bio monah Amvrosije Janković slikar. Crkva manastira Rakovca je skladna građevina trolisne osnove, a zvonik je bio neproporcionalno masivan i visok. Oko crkve su bili konaci. Manastir je bio okružen zidanim zasvedenim drenažnim kanalima, što je omogućilo da se za vreme drugog svetskog rata ovde locira baza. Sve je razoreno i spaljeno 1943. godine. Obnovljen je (nepotpuno) samo hram.

Privina Glava

Osnivanje manastira Privina Glava predanje datira u XII vek, ali današnja crkva podignuta je 1741. godine. U ovom manastiru pominje se u XVII veku psaltir bogato iluminiran. Ta knjiga je odneta prilikom pustošenja manastira 1688. godine i danas je u svetu poznata pod nazivom "Minhenski psaltir". Manastirska crkva po osnovi, obradi zidova, a posebno po oblikovanju kubeta slična je manastiru Novo Hopovo. Ikonostas sa kraja XVIII veka delo je Kuzmana Kolarića.

Kuveždin

Manastir Kuveždin još je u ruševinama iz vremena rata. Pominje se u pisanim dokumentima u XVI veku, a crkvena zgrada i konaci izgrađeni početkom XIX veka bili su najlepši primer klasicizma u manastirskoj arhitekturi. Postoji još samo grobljanska kapela sa zvonikom "na preslicu" i u njoj deo ikonostasa.

Bešenovo

Manastir koji se vezuje za doba "sremskog kralja" Dragutina više ne postoji ni kao ruševina. Ovde se pominje samo u popisu petnaest manastira. Petnaesti bi bio manastir Fenek, ali se taj spomenik kulture sada nalazi na teritoriji grada Beograda.

Na Fruškoj gori evidentirano je preko stotinu mesta značajnih za istoriju narodnooslobodilačkog rata. Samo neka od njih uređena su i obeležena umetničkim delima.

Na Iriškom vencu smešten je Spomenik slobode, rad Sretena Stojanovića iz 1950. godine. U stilu socijalističkog realizma ovaj monumentalni kompleks reljefima i skulpturama prikazuje borbu za slobodu i pobedu.

Jabuka je memorijalno mesto kraj Partizanskog puta. Naziv je dobilo po stablu divlje jabuke, koja je u umetničkom oblikovanju istorijskog lokaliteta dobila centralno mesto. Tu su se vodile bitke, održavali mitinzi, okupljali zbegovi. Po projektu Milorada Berbakova urađeno je partizansko groblje spomen česma i cvetoliki simbol slobode (1974).

Memorijalno mesto Rohalj baze dobilo je ime po kući porodice Rohalj u kojoj su se okupljali partizani, a u široj okolini nalazile su se žitne baze, radionice za popravku oružja i partizansko groblje. Kuća koja je u ratu spaljena sada je rekonstruisana i u njoj je muzejska zbirka. Baze su konzervirane, a groblje umetnički uređeno prema projektu arhitekte Milorada Berbakova. Skromnim spomenikom obeleženo je mesto pogibije Boška Palkovljevića - Pinkija. Predstoji spomeničko uređenje šireg kompleksa.

O dvema poznatim peščarama već je bilo reči, tako da na ovom mestu treba istaći samo određene punktove u njima. U deliblatskoj peščari najpoznatije izletište je Devojački bunar, a na Subotičkoj peščari poznata su izletišta Hajdukova, Radanovačka i Kelebijska šuma.

Reke su najvažniji hidrografski turistički motivi. Plovnost Dunava, Tise i Save, temperature njihovih voda (posebno u kupališnoj sezoni), peščane plaže i velika koncentracija naselja i stanovništva pored njihovih obala su najvažniji elementi njihovog vrednovanja. Za njih se vezuju kupališni turizam, sportovi na vodi (veslanje, trka glisera, skijanje na vodi, plivački maraton, sportski ribolov), turističke regate i druge turističke plovidbe. Temperature vode u tri letnja meseca (jun-avgust) više su od 200 C. Tri pomenute reke imaju karakter samostalnih turističkih motiva. Dunav, pored međunarodnog saobraćajnog značaja, ima međunarodnu turističku vrednost. Poznatije plaže i izletišta nalaze se na prostoru između Bezdana i Apatina, kod Bogojeva, Bačke Palanke, Novog Sada, Sremskih Karlovaca, Pančeva i Kovina. Važniji punktovi na obalama Tise su kod Kanjiže, Novog Kneževca, Sente, Ade, Novog Bečeja i Titela, a pored Save kod Sremske Mitrovice. su najvažniji hidrografski turistički motivi. Plovnost Dunava, Tise i Save, temperature njihovih voda (posebno u kupališnoj sezoni), peščane plaže i velika koncentracija naselja i stanovništva pored njihovih obala su najvažniji elementi njihovog vrednovanja. Za njih se vezuju kupališni turizam, sportovi na vodi (veslanje, trka glisera, skijanje na vodi, plivački maraton, sportski ribolov), turističke regate i druge turističke plovidbe. Temperature vode u tri letnja meseca (jun-avgust) više su od 200 C. Tri pomenute reke imaju karakter samostalnih turističkih motiva. Dunav, pored međunarodnog saobraćajnog značaja, ima međunarodnu turističku vrednost. Poznatije plaže i izletišta nalaze se na prostoru između Bezdana i Apatina, kod Bogojeva, Bačke Palanke, Novog Sada, Sremskih Karlovaca, Pančeva i Kovina. Važniji punktovi na obalama Tise su kod Kanjiže, Novog Kneževca, Sente, Ade, Novog Bečeja i Titela, a pored Save kod Sremske Mitrovice su najvažniji hidrografski turistički motivi. Plovnost Dunava, Tise i Save, temperature njihovih voda (posebno u kupališnoj sezoni), peščane plaže i velika koncentracija naselja i stanovništva pored njihovih obala su najvažniji elementi njihovog vrednovanja. Za njih se vezuju kupališni turizam, sportovi na vodi (veslanje, trka glisera, skijanje na vodi, plivački maraton, sportski ribolov), turističke regate i druge turističke plovidbe. Temperature vode u tri letnja meseca (jun-avgust) više su od 200 C. Tri pomenute reke imaju karakter samostalnih turističkih motiva.

Poznatija jezera, Palićko, akumulacija Krivaja, Provala i Borkovačko jezero, dobro su poznati turistički motivi i punktovi; Belocrkvanska, Carska i Obedska bara, te Ludoško jezero i Slano Kopovo su prirodni rezervati posebno poznati po bogatstvu ornitofaune.

I brojne lekovite vode i banje značajni su zdravstveno - turistički motivi, a najpoznatiji su u Kanjiži, Melencima, Vrdniku...

Za nacionalnim parkovima - Fruška gora, Banatska peščara, Obedska bara, Carska bara, Ludoško jezero - u kojima postoji izuzetno bogatstvo vrsta biljnog i životinjskog sveta, ne zaostaju mnogo ni ritovi u bačkom Podunavlju, Podužju u Sremu i oko Bosuta. U njima postoje prostrani šumski kompleksi mešovitih i čistih sastojina, ispresecani mnogim mrtvajama, rukavcima i kanalima. Te površine poznate su kao staništa raznovrsne lovne, nelovne i zaštićene divljači i po dobrim terenima za sportski ribolov.

Najveći deo poljoprivrednih i šumskih površina Vojvodine pretvoren je u lovišta. Najvrednija divljač na ovim prostorima je jelen (evropski, belorepi, lopatar), zatim srna, muflon, divlja svinja, zec, fazan, jarebica, grlica i više vrsta ptica močvarica.

U antropogene turističke vrednosti spadaju umetnička ostvarenja, etnografske vrednosti i gradovi. Na ovom mestu pominjemo samo one najpoznatije:

    * umetničke manifestacije
          o književne manifestacije (Dositejevi dani, Brankovo kolo, Liparske večeri, Memorijal "Miroslav Antić");
          o likovne manifestacije (Umetničke kolonije u Ečki i Bačkoj Topoli, na Devojačkom bunaru...);
          o muzičke manifestacije (Novosadske i Somborske muzičke svečanosti, Obzorje na Tisi, Festival muzičkih horova u Zrenjaninu, Festival muzičkih društava u Rumi);
          o pozorišne manifestacije (Sterijino pozorje u Novom Sadu, Vršačka pozorišna jesen, Majske pozorišne večeri u Kikindi...);
          o filmski festivali (u Novom Sadu, na Paliću);
          o umetničke manifestacije mešovitog karaktera (Zmajeve dečje igre u Novom Sadu i Sremskoj Kamenici);

    * privredne manifesticije (raznovrsni sajmovi u Novom Sadu i Međunarodni sajam preduzetništva u Subotici);
    * privredno-folklorne manifesticije (Dani berbe grožđa u Vršcu, Karlovačka berba grožđa...);
    * smotre folklora i obicaja (u Vršcu, Futogu, Odžacima).

U turističkim kretanjima u Vojvodini najveće učešće imaju domaći turisti. Najviše ih je u izletnickom turizmu. Većina izletničkih kretanja motivisana je rekreativnim potrebama, a najduži boravci su u banjama.

Stranci u najvećem broju učestvuju u tranzitnom i izletničkom turizmu Vojvodine, a kratki prenoćišni boravci povezani su, uglavnom, sa manifestacijama i lovnim turizmom.

U celini uzevši, turistička delatnost u Vojvodini još zaostaje za njenim turističkim motivima i resursima.