Arhiva

Tekstovi starijeg datuma

Istorijski razvoj i kulturno-istorijske znamenitosti

ISTORIJSKI RAZVOJ VOJVODINE - OSVRT NA NAJZNAČAJNIJA RAZDOBLJA

Vojvodina se tokom istorije postepeno formirala na podunavsko-panonskom geografskom području, na kome sve do 1945. godine (izuzimajući kratak period 1849-1860) nisu bile postavljene neke trajnije administrativne granice koje bi činile osnovu, ili makar nagoveštaj, njenog pravno-političkog lika. Kroz kasni stari i rani srednji vek celom teritorijom ili delovima današnje Vojvodine gospodarile su razne države i razna plemena, odnosno plemenski savezi: Rimljani, Huni, Gepidi, Vizantijci, Avari, Franci, Sloveni, Mađari.

U srednjem veku najveći deo Vojvodine konstantno je bio pod Ugarskom, dok u tursko doba (od 1526. do pocetka XVIII veka) ulazi u sastav Budimskog pašaluka. Tokom XVIII i većim delom XIX veka ona je u administrativnom, političkom i vojnom pogledu podeljena između nekoliko specifičnih teritorijalnih jedinica i područja u okviru Habsburške monarhije. Posle zavođenja dualizma (1867) teritorije današnje Vojvodine ulaze u sastav nekoliko ugarskih županija.

Vojvodina je, prema tome, po svojoj administrativno-političkoj tradiciji tvorevina sui generis. U njenoj istoriji, dakle, ne može se naći neki čvršci teritorijalno-politički okvir, kao što se apsolutno ne sme preslikavati njen današnji administrativni i teritorijalni položaj. Iz tih razloga današnja teritorija Vojvodine (Bačka, Banat i Srem) ne može se uzimati kao neki krut okvir u čijim granicama jedino treba i moguće je proučavati društvene pojave, uključujući i one kulturno-istorijske prirode, da bi se došlo do celovite predstave o prošlosti ovog regiona u kulturološkom, privrednom i svakom drugom smislu.

Vojvodina je, inače, relativno kasno naseljena. Tokom donjeg i srednjeg pleistocena (ledenog doba) južni delovi Panonskog bazena bili su mahom pokriveni velikim barama ili nepreglednim stepama koje su sigurno bile neprivlačne za čoveka starijeg kamenog doba (paleolita), naviknutog na boravak po pećinama i orijentisanog isključivo na lovačko-sakupljačku privredu. Tek u vreme poslednjeg velikog zahlađenja (približno izmedu 50.000 i 20.000 g. st. ere) Vojvodina je postepeno dobila današnji izgled. Baruštine i stepe zasute su plodnim lesom, reke su ustalile svoje tokove, a nove migracije flore i faune primamile su, najzad, u ove oblasti paleolitske lovce na mamute.

Početkom VI milenijuma stare ere, od vremena formiranja prvih zemljoradničko-stočarskih zajednica, naglo se rasvetljava slika praistorijske kulture na vojvođanskom tlu. Plodnu zemlju, vode i blago podneblje, te osnovne preduslove za razvoj i procvat neolitske civilizacije, Vojvodina je posedovala u idealnom skladu. Zato se ne treba čuditi što je tokom neolitske epohe ovo područje podsećalo na veliku košnicu koja sakuplja narode i kulture sa raznih strana.

U poslednjem veku IV milenijuma i prva tri veka III milenijuma, u Vojvodini je došlo do raspada jedinstvene neolitske privrede i kulture i do nastanka većeg broja posebnih kulturnih grupa, a formiranje kulture bronzanog doba u Vojvodini odvija se oko sredine III milenijuma.

Kultura starijeg gvozdenog doba u Vojvodini ograničena je samo na izvesne manje zone, uglavnom u Sremu duž desne obale Dunava, u delu Bačke prema Slavoniji i Baranji i na području jugoistočnog Banata, oko Bele Crkve i Vršca.

Nalazi iz naselja i nekropola ove epohe pokazuju da stanovništvo Vojvodine dugo nije imalo sopstveno, originalno stvaralaštvo. Ono se mahom zadovoljavalo predmetima nabavljenim sa strane, razmenom ili podražavanjem oblika ostvarenih u kulturi susednih ilirskih i tračkih plemena.

Rimljani osvajaju oblast izmedu Drave i Save krajem I veka stare ere. Od ovog momenta područje današnjeg Srema uključujuje se u rimsku političku i kulturnu istoriju, a Banat i Bačka postaju granične teritorije antičkog sveta.

Novouspostavljena granica Rimske države duž desne obale Dunava presecala je Vojvodinu i na njenom tlu oštro određivala antički od varvarskog sveta, odnosno rimsku civilizaciju s centrima na području Srema od primitivne, još praistorijske dačko-keltsko-saramitske kulture u Banatu i Bačkoj. Iz decenije u deceniju, iz veka u vek sve više su se zaoštravale suprotnosti izmedu ova dva nepomirljiva sveta i dve kulture. U narednim vekovima područje današnjeg Srema postalo je u nekoliko mahova važno političko, administrativno, kulturno i religijsko središte rimske države. Medutim, baš zato su se na drugoj strani, u Backoj i Banatu, okupljale najjače varvarske snage, najpre dačke i sarmatske, zatim kvadske, markomanske, gotske, hunske i, najzad, avarske i slovenske.

Početkom II veka n. ere rimski car Trajan pokorio je Dačane (pretke današnjih Rumuna) i tad je najveći deo današnjeg Banata dospeo pod rimsku vlast. Trajan je Banat naselio isluženim rimskim vojnicima, a na njegovom pobednickom monumentalnom stubu u Rimu mogu se i danas videti pognute figure pokorenih banatskih domorodaca.

Kad su Huni 441. osvojili i razorili Sirmium, a zatim i Kostolac (Viminatium), kao i Niš (Naisus), severna granica carstva pomerena je daleko na jug. Time je period rimske vladavine u Sremu i delovima teritorije današnje Vojvodine bio završen.

Velika seoba naroda, koja je započela u drugoj polovini IV veka, a okoncana tek krajem IX veka, zahvatila je sve evropske prostore od Urala i Crnog mora do Atlantskog okeana i Mediterana. Pred najezdom varvara srušen je svet antičke civilizacije.Velika seoba naroda, koja je započela u drugoj polovini IV veka, a okončana tek krajem IX veka, zahvatila je sve evropske prostore od Urala i Crnog mora do Atlantskog okeana i Mediterana. Pred najezdom varvara srušen je svet antičke civilizacije.

Početkom IX veka područje današnje Vojvodine, gde je posle nestanka Avara ostala brojna slovenska populacija, pokušavali su da zaposednu Franci sa zapada i Bugari s juga. Nešto severnije nastaje Velikomoravska država, koja će obuhvatiti i znatna prostranstva Panonije. Na tim prostorima, zahvaljujući Ćirilu i Metodiju, započinje hrišćansko bogosluženje na slovenskom jeziku.

Dolaskom Mađara u Panoniju, krajem IX veka, završava se velika seoba naroda. Na srednjeevropskom prostoru u tom razdoblju započinje epoha srednjevekovlja.

Razlilčita plemena su tokom seobe naroda prošla kroz južnu Panoniju, ili boravila određeno vreme na tlu današnje Vojvodine i ostavila tragove prisustva na ovim prostorima. Arheološka istrazivanja koja se obavljaju već gotovo čitavo stoleće, iznela su na svetlo dana mnoge tragove prošlosti, ali ostalo je mnogo lokaliteta koji čekaju svoje istraživače.

Posle doseljavanja Mađara teritorija današnje Vojvodine postala je granično područje nove Ugarske države, izloženo jakim političkim i kulturnim uticajima Vizantije. Područje današnje Vojvodine pripadalo je u srednjem veku teritorijama više županija. O rasporedu srednjevekovnih sela pored sačuvanih toponima i obimne diplomatske građe svedoče i brojni lokaliteti evidentirani širom Vojvodine. Uz seoska naselja nalazile su se nekropole. Neke nekropole iz X veka mogu se pripisati novodoseljenom ugarskom stanovništvu. Posle pokrštavanja Madara uz naseobine i na nekropolama gradile su se brojne seoske crkve. Uz podršku vladara i visokog plemstva, nastaju manastiri zapadnih monaških redova - benediktanaca, cistercita i franjevaca, ali dugo se održalo i monaštvo istočne crkve. Tokom XV veka sa dolaskom Srba niču novi pravoslavni manastiri.

Tokom XV i u prvim decenijama XVI veka u Sremu i južnom Banatu organizovana je odbrana južne ugarske granice sa Beogradom kao isturenim uporištem. Čitavo jedno stoleće to je bilo "predgrađe  hrišćanstva", gde se branila Evropa od turskih napada, što je uslovilo nagli razvoj fortifikacija.

Posle Mohačke bitke Turska je počela da osvaja Ugarsku, što je okončano padom Budima (1541). U vreme kada se vodila borba za ugarski presto, u Banatu je Jovan Nenad 1526. godine poveo oslobodilačku borbu srpskog naroda. Osvojivši veći deo Ugarske, proglasio se carem u Subotici, stvorivši srpsko narodno jezgro, koje je, pod udarima ugarskog plemstva, nepunu godinu kasnije uništeno.

Padom Banata (1552) čitavo podrucje današnje Vojvodine našlo se u okvirima Turskog carstva; ustrojen je turski administrativni i teritorijalni sistem. Srem i Bačka su potpali pod Budimski, a Banat pod Temišvarski pašaluk. Posedi, odnosno hasovi, bili su carski, davani su na raspolaganje visokim državnim dostojanstvenicima. Spahije-ratnici dobijali su zeamete i timare. Zemlju su obrađivali zavisni seljaci - raja, koja je gospodarima davala razne dažbine; harač, filuriju, ušur i drugo.

U vreme turske vladavine seosko stanovništvo u ogromnoj većini činili su Srbi. Većinu gradskog stanovništva predstavljali su muslimani, a bilo je i pravoslavnog stanovništva, pre svega Srba, zatim Grka i Cincara i, u manjem broju, Jevreja. Srpsko stanovništvo je 1557. godine došlo pod duhovnu ingerenciju obnovljene Pećke patrijaršije. Bilo je organizovano više eparhija.

U vreme "dugog rata", koji je poveo Sveti savez hrišcanskih zemalja protiv Turske, Srbi su 1594. digli ustanak u Banatu i proterali Turke sa ovog i okolnih područja. Intervencijom turske vojske ustanak je posle nekoliko meseci ugušen. Turska je vladala Bačkom i većim delom Srema do Karlovačkog mira (1699), dok su istočni Srem i Banat ostali u okvirima Turskog carstva do Požarevačkog mira (1718).

Posle Velike seobe Srbi su u Ugarskoj postali podanici Leopolda I Habsburškog (1640-1705). On je srpskom patrijarhu Arseniju III Čarnojevicu izdao tri osnovne privilegije - carske diplome: Privilegija od 21. avgusta 1690. i zaštitno pismo od 11. decembra 1690; Privilegija od 20. avgusta 1691. i privilegija od 4. marta 1695.

Privilegije su povlastice koje su habsburški vladari dali srpskoj crkvi i narodu krajem XVII veka i potvrđivali i delom modifikovali (Regulament) tokom XVIII veka. U privilegijama je Srbima garantovana: sloboda veroispovesti i negovanja običaja, sloboda izbora crkvenih starešina, podizanje crkava, škola, manastira, te oslobađanje od plaćanja desetka katoličkoj crkvi.

Posle smrti patrijarha Arsenija III stvorena je Krušedolska (1708) a od 1713. godine Karlovačka mitropolija sa sedištem mitropolita u Sremskim Karlovcima. Za vreme austrijske okupacije severnog dela Srbije (1718-1739) došlo je do spajanja Beogradske i Karlovačke mitropolije. Kad je 1739. godine Srbija ponovo pala pod tursku vlast sedište mitropolije u Habsburškoj monarhiji vraćeno je u Karlovce. Duhovna zavisnost Karlovačke mitropolije od Pećke patrijaršije održala se dugo - formalno je iščezla tek ukidanjem Patrijaršije (1766).

Na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. godine predstavnici srpskog naroda dodelili su mitropolitu Rajačiću titulu patrijarha. Tu su titulu zadržali njegovi naslednici sve do 1920, kada je izvršeno ujedinjenje Pravoslavne crkve u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.

Od 1849. do 1860. Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat predstavljali su posebnu političko-teritorijalnu jedinicu u okviru Habsburške monarhije i za nju je, izmedu ostalog, jednim carskim dekretom bilo predviđeno osnivanje posebne komore, takode sa sedištem u Temišvaru.

Odlukom Velike narodne skupštine Vojvodine 25. novembra 1918. o prekidu veza Vojvodine sa Ugarskom, "kako u državnopravnom tako i u političkom i privrednom pogledu", i o njenom priključenju Kraljevini Srbiji, nastale su sasvim nove političke i privredne okolnosti u razvitku Vojvodine.

Međutim, period od priključenja Vojvodine Srbiji do danas obilovao je različitim statusnim promenama Vojvodine unutar Srbije, a ponekad i izvan nje. U periodu izmedu dva svetska rata status Vojvodine se kretao od potpune integrisanosti u Srbiju do njenog uključenja u Dunavsku banovinu. Za vreme Drugog svetskog rata Vojvodina je bila izuzeta iz Srbije i okupaciono podeljena od strane Nemacke (Banat), Madarske (Backa) i tadašnje NDH (Srem). U periodu posle Drugog svetskog rata Vojvodina je uglavnom imala status autonomne pokrajine unutar Srbije, s tim što je ta autonomnost varirala u dosta širokom rasponu: od niskog stepena, manje - više kulturne autonomije sve do (u jednom periodu) statusa koji je prevazilazio autonomno-pokrajinske karakteristike u Republici i imao mnoge federalne atribute. Drugim rečima, bio je to period ambivalentnog statusa, period pripadnosti republici Srbiji uz istovremeno postojanje konstitutivnih elemenata jugoslovenske federacije.

Kulturno-istorijske znamenitosti Vojvodine

Karakteristično je da vojvođansko tle u praistoriji nikada nije bilo matično područje velikih kultura ili snažnih etničkih grupacija, ali je zato vrlo često bilo njihov cilj. Svaka nova kultura i populacija koja je ponikla u ivičnim područjima Panonskog basena, a katkada i u vrlo udaljenim oblastima Evrope i Azije, razlivala bi se pre ili kasnije po vojvođanskoj zemlji, da na njoj ostvari najviši uspon i okonča svoju istoriju, najčešće pod pritiskom novih doseljenika. Zato je vojvođanska nizija ogromna nekropola kultura i naroda čijim se ispitivanjem otkriva istorija duga 50.000 godina.

Najznačajnije promene u kulturi na teritoriji Vojvodine u rimsko doba nastale su naglim širenjem hrišćanstva. Jedinstven kulturni i etnički blok stvoren do kraja stare ere probili su rimski osvajači, nakon čega se raspadaju strukture i kultura praistorijskog sveta na ovom tlu. Sirmium zauzima jedno od najistaknutijih mesta u istoriji hrišćanske crkve. U ovom gradu pogubljeni su početkom IV veka poznati propovednici nove vere: prvi sirmijumski vladika Irinije i njegov đakon Dimitrije, kao i tzv. fruškogorski mučenici.

Prihvatanje hrišćanstva menja od IV veka sve tokove života i kulture. Najveća pažnja posvećuje se crkvenoj arhitekturi. Nesređene prilike u rimskoj državi i stalne krize izazvane padom proizvodnje i upadima varvara upućuju interes stanovništva ili na vojnu, ili na religioznu aktivnost. Otuda i svi vredniji predmeti sa područja Srema i drugih delova današnje Vojvodine pod rimskom vlašću iz IV i V veka predstavljaju ili posed hrišćanske crkve, ili vlasništvo rimskih vojnika.

Tokom XV veka sa dolaskom Srba niču novi manastiri. U razdoblju koje je prethodilo turskim osvajanjima započinje i izgradnja novih pravoslavnih hramova. Seleći se pred najezdom sa juga na područje severno od Save i Dunava, Srbi u nova naselja prenose svoju tradiciju, kulturu i svoja verovanja. Prve crkve, skromnih dimenzija, građene su uglavnom od drveta. Tek tokom druge polovine XV veka i u prvim decenijama XVI veka trudom poslednjih despota iz porodice Brankovića niču monumentalniji hramovi i manastirska zdanja, uglavnom grupisana na području Srema. Jedan od najstarijih danas sačuvanih je crkva Sv. Nikole u Slankamenu, po legendi zadužbina despota Zmaj Ognjena Vuka. Svojim oblikom osnove nastavlja tradiciju srpskog moravskog graditeljstva. Iz istog razdoblja je i pridvorna crkva Sv. Luke, izgrađena kraj despotske rezidencije u Kupinovu. Njoj slična, izduženog oblika osnove, je i crkva majke Angeline u selu Krušedolu iz prve polovine XVI veka. Godine 1478. u Bačkoj se grade Bođani, a nekoliko decenija kasnije nastaju banatski manastiri Vojlovica i Mesić. Godine pred konačno tursko osvajanje na padinama Fruške gore bile su obeležene živom graditeljskom aktivnošću. Osniva se čitav niz manastira. Između 1509. i 1516. godine vladika Maksim Branković gradi Krušedol. U isto vreme, možda koju godinu ranije, podižu se Jazak i Rakovac, a nešto kasnije žički monasi grade Šišatovac, oblikujući ga po uzoru na svoj manastir. Do sredine XVI veka nastaju i drugi fruškogorski manastiri, od kojih su samo neki do danas zadržali svoj nekadašnji izgled. Njihovi prvobitni oblici, u tradicijama raškog i moravskog graditeljstva, odražavaju kontinuitet kulturnih stremljenja srpskog naroda u Vojvodini.

Utvrđenja sa zidanim bedemima na području današnje Vojvodine javljaju se tek u poznijim razdobljima srednjeg veka, i uglavnom su grupisana duž tokova Dunava, Save i Tise. U ranijim vremenima potrebe odbrane zadovoljavala su mala zemljano-palisadna utvrđenja, opkoljena vodenim rovom. U toku vizantijsko-ugarskih sukoba, krajem XI i XII veka, u sistem odbrane uključuju se i neka obnovljena antička utvrdenja, kao što je bio slučaj sa Zemunom i Kovinom, ali se nove tvrđave uglavnom još ne grade. Tek posle mongolske najezde, tokom druge polovine XIII i u prvim decenijama XIV veka, širom Ugarske intenzivnije se podižu nova utvrdenja. To je razdoblje kada i na teritoriji današnje Vojvodine niču prve srednjovekovne tvrđave u Vrdniku, Moroviću, Titelu i Petrovaradinu, gde cisteroiti opasuju svoj samostan novim bedemima.

Srbi su posle Velike seobe (1690) počeli da svoje tek podignute bogomolje ukrašavaju ikonama i ikonostasima, najčešće od čerpića ili brvana. Tu crkvenu potrebu zadovoljili su, na svoj način, zografi, najčešće putujući ikonopisci. Oni nisu imali pouzdanije slikarsko obrazovanje, ali je među njima bilo izuzetno darovitih i autentičnih umetnika. Njihove ikone nisu više vizantijski stroge i svečane, već jednostavne i, u isto vreme, pune neočekivanih crtačkih stilizacija i sonornih kolorističkih odnosa.

Već od sredine XVIII veka srpsko slikarstvo pokazuje jasne znake modernizacije i barokizacije, isprva pod uticajem rusko-ukrajinske umetnosti. Promene u umetnosti zahtevao je patrijarh Arsenije IV Jovanović [akabenta, a u tome su ga sledili ostali karlovački arhijereji. U Sremu deluje Jov Vasiljević i Vasilije Romanović. Najveći slikarski ansambl, delo ruskoukrajinskih majstora, predstavlja monumentalni zidni živopis crkve manastira Krušedol. U isto vreme mladi srpski slikari pohađaju slikarsku školu kijevopečarske lavre i odande se vraćaju kao formirani umetnici koji rade u maniru slovenskog baroka.

U drugoj polovini XVIII veka srpsko slikarstvo postepeno sazreva u stil baroka i rokokoa. Ovog puta strani, zapadnoevropski, prvenstveno bečki, uticaji bili su presudni. U varošima i većim selima podižu se nove izrazito visoke crkve, za koje ikonostase slikaju Jakov Orfelin, Teodor Kračun, Teodor Ilić Češljar i drugi umetnici. Oni slikaju i za fruškogorske manastire koji takođe doživljavaju svoju barokizaciju. Srpski barok, tako nazovimo ovu umetnost, nije prepisana, tuđa lekcija, iako su strani uticaji primetni. O srpskoj umetnosti toga doba može se govoriti kao autenticnom stilskom izrazu.

Crkveni obredni predmeti, putiri, kandila, čiraci, kadionice, darohranilice, petohlebnice, kivoti, ripide, diskosi, okovi jevanđelja, radovi znanih i neznanih umetnika, izrađivani su u plemenitim metalima.

U srednjem veku Srbi su, sem zidnog živopisa, ikonopisa minijaturnog slikarstva i radova u plemenitom metalu, negovali i crkveni vez umetničke vrednosti.

Posle Velike seobe, Srbi u Ugarskoj nisu dobili pravo da osnuju svoju štampariju. Izuzetno važne knjige umožavane su u skupoj bakroreznoj tehnici. Najveći broj srpskih knjiga štampan je u Beču (štamparija Josifa Kurcbeka) i u Veneciji (štamparija Dimitrija i Pane Teodosija). Godine 1792. Stefan Novaković, raniji sekretar Karlovačke mitropolije, otkupio je Kurcbekovu štampariju i počeo da objavljuje srpske knjige. Novakovićeva štamparija je otkupljena i preneta u Budim, pa su se od 1795. godine u Mađarskoj univerzitetskoj štampariji štampale srpske knjige.

Krajem XVIII i početkom XIX veka Srbi su stvorili nekoliko značajnih prosvetnih i kulturnih institucija, koje deluju i danas. Posle Temišvarskog sabora 1790. školstvo je dobilo zamah. Gimnaziju u Karlovcima osnovao je mitropolit Stefan Stratimirović 1791, uz fondaciju karlovačkog građanina Dimitrija Anastasijevića-Sabova. Godine 1794. u Karlovcima je počela sa radom i Bogoslovija. U Novom Sadu je 1810. otvorena Srpska pravoslavna gimnazija, a 1812. Srpska učiteljska škola u Sentandreji (preneta u Sombor 1816). Sve ove škole radile su u okviru crkvenoškolske autonimije Srba.

Na Svetog Savu 1826. godine u Budimu književnik Jovan Hadžić je sa šestoricom uglednih trgovaca objavio osnivanje književno-prosvetnog društva Matice srpske.

 Podržana od celog srpskog naroda, Matica je vremenom izrasla u kulturno-naučnu ustanovu od izuzetnog značaja za očuvanje nacionalne svesti, negovanje i širenje srpske kulture. Prva briga bila joj je izdavanje časopisa Serbske letopisi (kasnije Letopis Matice srpske), koji je 1824. pokrenuo Georgije Magarašević, profesor novosadske gimnazije. Preseljenjem Matice srpske 1864. godine u Novi Sad, tada već poznat kao "srpska Atina", stvorene su nove mogućnosti za Maticin uticaj na celom prostoru gde su živeli Srbi.

Likovna umetnost srpskog naroda u XVIII i XIX veku, obuhvatajući arhitekturu, grafiku, slikarstvo, vajarstvo i primenjenu umetnost, predstavlja skroman, ali neosporno jedinstven doprinos evropskoj likovnoj kulturi. Velike seobe 1690. i 1739. godine značile su prekretnicu u duhovnom i političkom životu srpskog naroda. U traženju svojih novih oblika srpska umetnost je zaokupljena težnjom da sačuva obeležje svoje prošlosti koja svedoci o etničkom identitetu, ali i da se otvori novim uticajima. Doneta umetnost bila je u tradicijama srpske srednjevekovne umetnosti i u okviru istočne pravoslavne konfesije i otuda je pokazivala poznovizantijske stilske oblike čije stvaralačke mogućnosti u prožimanju sa uticajima baroka potpuno zamiru.

Proces razvoja i evropeizacije srpske umetnosti nastaje u XVIII veku, kada zografske ikone više ne zadovoljavaju ukus novog građanskog društva i obrazovanih crkvenih krugova. Na putu evropeizacije prednjači srpska grafika, ukazujući posebno na dva, za srpsku kulturu i umetnost veoma značajna umetnika: Hristifora Žefarovića i Zaharija Orfelina. Ubrzo se i arhitektura, crkvena i gradska, ogleda na istom putu stapanja tradicija i baroknih elemenata. Zidno slikarstvo zadržalo je nešto duže duh tradicionalnog živopisa. Prva barokizacija viđena je u manastiru Bođani. S obzirom na političku i duhovnu naklonost Srba u Austriji prema pravoslavnoj Rusiji, srpski slikari od sredine XVIII veka prihvataju barokne oblike posredno, kroz uticaj ruske i ukrajinske škole obeležene elementima zapadne umetnosti. Najznačajniji predstavnici ovog prelaznog perioda bili su slikari ikonostasa: Dimitrije Bačević, Dimitrije Popović, Janko Halkozović, Jovan Cetirević Grabovan i dva slikara koji su religijskoj tematici dodavali i portret: Nikola Nešković i Stefan Tenecki.

U XIX veku razvoj srpske umetnosti nose slikari, žitelji Austrije i Ugarske, potomci onih Srba koji su se naselili u Podunavlju bežeći pred turskim progonima. Mlado srpsko građansko društvo obrazovalo je svoje najtalentovanije ljude na austrijskim visokim školama. Slikari, učenici Bečke akademije, prihvataju u potpunosti savremene evropske umetničke tokove i nastavljaju evropeizaciju srpske umetnosti, sledeći stilske tendencije po uzoru na bečko slikarstvo sve do 70-ih godina XIX veka, kada Minhen postaje novi centar obrazovanja. Ovo razdoblje, značajno za nacionalni razvoj uopšte, nosi tri slikarske epohe: klasicizam-bidermajer, romantizam i realizam. Određene specifičnosti i zakašnjenje u odnosu na evropske tokove odreduju naša društvena sredina i istorijski razvoj. Ovo je vek u kojem se u srpskom slikarstvu pojavljuje niz velikih stvaralaca: Konstantin Danil, Jovan Popović, Uroš Knežević, Katarina Ivanović, Dimitrije Avramović, Đura Jakšic, Novak Radonić i dr, čija su dela neprolazne likovne vrednosti i dragoceni dokumenti o vremenu u kojem su nastala.

Vidimo da srednjevekovlje na teritoriji Vojvodine nije bilo "gluvo doba". I u ovom periodu društvenog razvitka ljudi su stvarali u skladu sa ovovremenim normama i shvatanjima: podizali su velelepne hramove i manastire i druge objekte i raznim umetničkim manirima izražavali svoje nade, strahove, očekivanja i teškoće. Srednjevekovni kulturno-istorijski objekti svih naroda koji su tada nastanjivali Vojvodinu predstavljaju neoborive dokaze o njihovim stvaralačkim mogućnostima.

Uspostavljanje turske vlasti i islamske civilizacije na teritoriji današnje Vojvodine, što je trajalo od bitke na Mohaču (1526) do Karlovačkog (1699) i Požarevačkog mira (1718), bilo je nesumnjivo nazadno društveno zbivanje.

Austrija je na novooslobođenoj teritoriji, rukovodeći se merkantilističkim razlozima i naseljavajući ove prostore, razvijala poljoprivredu, zanatstvo i trgovinu. U tome je imala dosta uspeha. Na osnovu toga, na teritoriji današnje Vojvodine stvorena je solidna materijalna baza za napredak na svim poljima ljudske delatnosti, uključujući kulturu i umetnost u najširem smislu, pa će sva društvena pregnuća u novim istorijskim okolnostima biti plodotvornija nego u ranijim razdobljima.

Taj pozitivni trend opšteg razvoja u XVIII i XIX veku teći će kontinuirano; zato kulturno-istorijski spomenici iz toga razdoblja deluju kao značajna, vredna i privlačna dostignuća.

Prirodne karakteristike i znamenitosti Vojvodine

Vojvodina je autonomna pokrajina Republike Srbije, smeštena na njenom severnom delu u Panonskoj niziji. Prostire se na površini od 21.506 km2 i zahvata 24,3% republičke teritorije. Vojvodina, nekada deo velikog neogenskog jezera, i danas sa svojim nepreglednim, blago ustalasanim ravnicama deluje kao mirno more koje bregovitu Šumadiju i transilvanske gore povezuje sa karpatskim i alpskim planinskim vencima u središtu Evrope. Smireni vojvođanski pejzaž pričinjavao se praistorijskom čoveku kao neka obećana zemlja na kojoj se s malo truda može sređeno i srećno živeti.

U opštem smislu reči, Vojvodina ima dobar privredni položaj. Činjenica da je ona deo prostranog Panonskog bazena od izuzetnog je značaja za vrednovanje njenog položaja. Naime, s obzirom na njene reljefne karakteristike, ona nije izolovana geografska celina. Naprotiv, u svim pravcima široko je otvorena prema prostoru u bližem i daljem okruženju. Upravo ta otvorenost je prednost njenog položaja.

    Reljefni oblici

Iako Vojvodina predstavlja prostranu ravnicu, u njoj postoji nekoliko većih reljefnih celina: planine, pešcare, lesne zaravni, lesne terase, aluvijalne ravni vojvođanskih reka i neotektonske depresije. One se među sobom razlikuju po visinskim odnosima, geološkoj građi, genezi, evoluciji i nizu drugih specifičnosti.

Iz nepregledne vojvođanske ravnice dižu se dve niske planine - Vršačke planine i Fruška gora. Njihovu kompleksnost čine klimatske specifičnosti, izvori, potoci, doline, terase, šume, livade, voćnjaci, vinogradi, manastiri, spomen obeležja i dr.

Fruška gora se nalazi u Sremu. Sa severa i istoka opkoljava je Dunav, a sa juga ravni Srem.

Prostire se pravcem istok-zapad, dužinom od 78 km, a površina joj iznosi oko 500 km2 i blago je zasvođena.

Centralni deo je najviši, dok joj apsolutne visine prema ivicama istočnog i zapadnog krila postupno opadaju.

Najviši vrhovi su Crveni čot (539 m), Išin čot (524 m) i Orlovac (512 m), a najpoznatiji prevoji su Iriški venac (444 m) i Dobrilovac (271 m). Deo Fruške gore, površine 25.400 ha, ima status nacionalnog parka.

Vršačke planine se nalaze u jugoistočnom Banatu, unutar velikog luka koji čini državna granica prema Rumuniji. Njihov najveći deo nalazi se na teritoriji Jugoslavije, odnosno u vršačkoj opštini. Po dužoj osi, na pravcu istok-zapad, pružaju se 15 km i zahvataju površinu od 172 km2. Na uzdužnom profilu ističu se četiri vrha-čuke: Gudurički vrh (640 m), najviša tačka Vojvodine, Vršacki vrh (590 m), Vršišor (463 m) i Vršacka kula (399 m) i tri prevoja: Prevala (300-310 m), Kulmea mare (389 m) i Korkana (300-310 m).

Poprečni profil Vršackih planina takođe je asimetričan: severna strana je strmija, dok južna ima blaže nagibe sa izraženim terasastim površinama. Donja granica šume se, uglavnom, spušta do 200 metara apsolutne visine. Podnožje Vršačkih planina je poznato vinogorje (prostire se na oko 2.000 ha).

Među malobrojnim peščarama u Evropi dve se nalaze u Vojvodini.

Banatska pešcara je neosporno najpoznatija od svih. Ova poveća površina pod peskom, elipsastog oblika, nalazi se u južnom Banatu. Prostire se na 35 km, u pravcu jugoistok-severozapad, najveće širine je 15 km, a površine oko 300 km2. Smenjivanje dina i međudinskih depresija daje joj izgled zatalasane površine. Jugoistočni deo je niži (70-100 m), a u severozapadnom delu visine su preko 100 m. Najveća visina je 193 m. Relativne visine izmedu temena dina i dna međudinskih depresija u višem delu Banatske pešcare uglavnom se kreću između 20 i 30 m. Polovina površine je pošumljena.

Subotička peščara se prostire između državne granice sa Mađarskom na severu i linije Subotica-Horgoš na jugu, a površine je oko 250 km2. Najveće visine, preko 120 m (Tompa 143 m), dostiže u severozapadnom delu, pored državne granice. Na velikoj površini je kultivisana (voćnjaci, vinogradi, antropogene šume i dr.)

    Klimatske karakteristike

Vojvodina ima odlike podunavske varijante kontinentalnog klimata. Prosečno najtopliji mesec je juli, sa srednjom temperaturom vazduha 21,40C, a srednja temperatura leti je 20,80C. Januar, sa prosečnom temperaturom - 1,20C, najhladniji je mesec, a prosečna temperatura zimi iznosi 0,30C. Jesen, sa srednjom temperaturom 11,80C, toplija je od proleća (11,10C). Srednja godišnja temperatura vazduha je 11,00C. Apsolutni maksimum temperature vazduha je 44,00C, a apsolutni minimum -32,60C. Srednja godišnja oblačnost iznosi 56%: najveća je zimi (70%), a najmanja leti (43%). Prosečna godišnja suma direktnog osunčavanja iznosi 2.068,7 časova: zimi 226,1; u prolece 580,6; leti 822,3 i tokom jeseni 439,4 časova. Dnevni prosek trajanja insolacije je 5,7 časova. Prosečno godišnje padne 611 mm atmosferskog taloga: 145 mm zimi, 148 mm u proleće, 189 mm leti i 129 mm u jesen. Apsolutni godišnji maksimum padavina (1.202 mm) zabeležen je u Hrtkovcima (1960), dok je apsolutni godišnji minimum, samo 244 mm, izmeren u Hajdučici (1951). Jaki vetrovi duvaju iz jugoistočnog pravca (košava), pretežno u hladnijoj polovini godine, a u proleće i leto iz severozapadnog pravca. Naravno, smenjuju se vetroviti i "tihi" periodi.

    Hidrografske karakteristike

Vojvodina je bogata površinskim (reke, jezera, bare, kanali) i podzemnim (freatskim, arteškim, termomineralnim) vodama.

U veće plovne reke spadaju Dunav, Tisa i Sava, a u manje: Stari Begej, Tamiš, Karaš, Krivaja, Bosut i druge, još manje.

Jezera, prirodnih i veštačkih, ima više desetina. Poznatija su: Palićko jezero, akumulacija Krivaja kod Bačke Topole, Provala kod Vajske (najdublje jezero u Vojvodini: 19 m), Borkovačko jezero kod Rume i Belocrkvanska jezera. Carska bara, Obedska bara, Ludoško jezero i Slano Kopovo su prirodni rezervati, posebno poznati po bogatstvu ornitofaune. Jezera Rusanda i Palićko imaju lekovita svojstva.

Kanali, posebno oni u Hidrosistemu Dunav-Tisa-Dunav, imaju veliki i višestruki značaj.

Lekovitih voda, mineralnih i termominaralnih, ima mnogo. Uglavnom su otkrivene bušenjem arterskih bunara i traganjem za naftno-gasnim ležištima. Na ovom mestu treba pomenuti barem one lekovite vode koje se koriste za lečenje u stacionarnim uslovima, odnosno za zdravstveni ili banjski turizam: u Kanjiži, Bezdanu, kod Apatina (Banja Junaković), u Bečeju, Melencima, Novom Sadu, Vrdniku i Starom Slankamenu.

Slikarstvo u Vojvodini

Likovna umetnost na prostoru koji obuhvata današnja Vojvodina datira još iz antičkih vremena, tačnije iz 3. i 4. veka naše ere.  Najveću umetničku vrednost imaju fragmenti mozaika i fresaka pronađenih u ostacima antičkog grada Sirmijuma u Sremskoj Mitrovici. U pravoslavnim manastirima koji se nalaze u Fruškoj gori sačuvani su ostaci srednjovekovnih fresaka nastalih u periodu od 13. do 18. veka. Freske u crkvi manastira Novo Hopovo naslikao je monah Mitrofan 1608. a priprata je živopisana 1654. U crkvi manastira Krušedola sačuvani su najznačajniji primerci srpskog srednjovekovnog fresko – slikarstva od 16. do 18. veka. Dok je u slikarstvu Novog Hopova vidan vizantijski uticaj, dotle se u Krušedolu već oseća smeliji izraz novih shvatanja i uticaj zapadne umetnosti.

        Osnovno obeležje likovne umetnosti u Vojvodini tokom 18. i 19. veka karakteriše razvojni put od zografskog slikarstva oslonjenog na vizantijsku tradiciju do uključivanja u nove tokove evropske umetnosti. Značajnu prekretnicu u političkom i kulturnom životu srpskog naroda na ovom prostoru značile su velike seobe 1690. i 1739. godine. Doneta umetnost bila je u tradiciji srpske srednjovekovne umetnosti i u okviru istočne pravoslavne ikonografije, pokazujući otuda poznovizantijske stilske odlike čije stvaralačke mogućnosti u prožimanju sa uticajima baroka potpuno nestaju. U traženju novih oblika ova umetnost je zaokupljena težnjom da sačuva obeležja svoje prošlosti koja svedoči o etničkom identitetu, ali i da se otvori  novim uticajima.

        Proces razvoja i evropeizacije srpske umetnosti nastaje u trenutku kada zografske ikone više ne zadovoljavaju ukus novog narastajućeg građanskog društva i obrazovanih crkvenih krugova. Na tom putu evropeizacije srpske umetnosti prednjači grafika koju predstavljaju dva izuzetno značajna umetnika: Hristovor Žefarović i Zaharija Orfelin. Zidno slikarstvo zadržalo je nešto duže duh tradicionalne vizantijske ikonografije a prva barokizacija viđena je na freskama u manastiru Bođani u Bačkoj krajem prve pol. 19. veka.

        Imajući u vidu duhovnu i političku naklonost Srba u okviru austrijske države prema pravoslavnoj Rusiji i Ukrajini,srpski slikari od sredine  18. veka prihvataju barokizirane oblike posredno, kroz uticaj ruske i ukrajinske slikarske škole, koji su bili obeleženi elementima zapadne umetnosti. Najznačajniji predstavnici ovog prelaznog perioda bili su slikari ikonostasa: Dimitrije Bačević, Dimitrije Popović, Janko Halkozović, Jovan Četirević Grabovan i dva slikara koji su sakralnoj tematici dodavali i građanski portret: Nikola Nešković i Stefan Tenecki. Međutim, jačanjem građanskog društva i njihovog političkog značaja neposredan uticaj austrijskog baroka i rokokoa je sve očigledniji te su predstavnici ove generacije slikara često bili akademski obrazovani. To su majstori poslednje četvrtine 18. veka: Teodor Dimitrijević Kračun pre svih i Jakov Orfelin koji su dali najvrednija i vrhunska barokna dela u ovom periodu, zatim Teodor Ilić Češljar koji je među svim srpskim umetnicima bio najbliži virtuoznom slikarstvu evropskog rokokoa.

        U srpskom slikarstvu, koje je vekovima bilo crkvenog karaktera, dolazi sada sa rastućim uticajem građanskog društva i do nekih tematskih inovacija. Tako se od druge pol. 18. veka izrađuju sve češće portreti konkretnih ličnosti naslikanih u duhu najboljih evropskih kriterijuma za ovaj žanr. Mlado građansko društvo obrazovalo je svoje najtalentovanije ljude na austrijskim visokim školama. Ovi salikari, učenici Bečke Akademije, prihvataju savremene umetničke tokove i postaju nosioci dalje evropeizacije umetnosti u 19. veku i novih stilskih tendencija sve do 70 – tih godina kada Minhen postaje novi centar obrazovanja slikara sa ovih prostora. Ovo razdoblje nosi i tri velike slikarske epohe: klasicizam – bidermajer, romantizam i realizam. Početak 19. veka je u  duhu klasicizma koji pored statične forme i naglašene skulpturalnosti daje prevagu crtežu nad bojom. Dva najznačajnija slikara čije je delo obeležio duh klasicizma bili su: Arsenije Teodorović i Pavel Đurković.

        Razdoblje bidermajera koje traje u periodu od 1830 – 1860. u svojim najboljim delima portretnog žanra dostiže evropski nivo. Građanstvo kao društveni nosilac ovih stilskih tendencija pokazuje dugotrajan afinitet za bidermajer čije najznačajnije predstavnike čine slikari: Nikola Aleksić, Katarina Ivanović, Dimitrije Avramović, Pavle Simić, Jovan Klajić, Dimitrije Posniković, Jovan Popović, Uroš Knežević i kao najbolji i najznačajniji predstavnik kolorističkog bidermajera Konstantin Danil.  

        U razdoblju od revolucionarne 1848. pa do kraja osme decenije vlada duh romantizma. U nedostatku većeg broja naručilaca monumentalnih istorijskih kompozicija osnovni žanr izražavanja je i dalje portret. Tri najmarkantnija pretstavnika ovog pravca su: Novak Radonić, Stevan Todorović i Đura Jakšić.

        Poslednja četvrtina 19. veka jeste period vladavine ideja realizma, kada Minhen postaje značajniji centar od Beča i označava veliki podsticaj našim slikarima u razvoju akademskog realizma. Najistaknutiji predstavnici ovih likovnih tendencija su: Stevan Aleksić, Uroš Predić i Paja Jovanović. U Beču školovani realisti uživaju veliku popularnost i uvažavanje. Tako je Urošu Prediću, izvanrednom crtaču, posle završenih studija povereno slikanje mitoloških scena u Bečkom parlamentu, a Paja Jovanović je bio svetski putnik i virtuozni portretist visokih krugova i njihov rado viđen gost.

        Budući da se Vojvodina oduvek nalazila na prostoru koji je bio izložen uticaju zapadnih i istočnih kultura to je i likovna zbivanja činilo raznovrsnim i zanimljivim. Brojnost nacija i nacionalnosti koje ovde egzistiraju označilo je Vojvodinu kao plodno tle za prožimanje različitih nacionalnih kulturnih vrednosti. Svojim kreativnim doprinosom nekolicina mađarskih i nemačkih umetnika druge pol. 19. veka stekla je znatan ugled i njihovo slikarsko delo je dostojno obrađeno. To su: Karolj Jakobei, jedan od najtraženijih crkvenih slikara svoga doba i Tan Mor, poznati slikar istorijskih kompozicija. Pored njih veoma su značajni i Ferenc Ajzenhut koji je za somborsku županijsku zgradu naslikao monumentalnu kompoziciju bitke kod Sente i Stefan Jeger koji je uradio poznatu sliku velikog formata Seoba Nemaca, neku vrstu pandana čuvenoj slici Paje Jovanovića Seoba Srba.

        Sa realistima krajem 19. veka prestaje i odlazak slikara iz Vojvodine u Beograd koji postaje politički i kulturni centar u kojem se održavaju izložbe, pišu prve kritike i vode slikarske rasprave. Otvara se slikarska škola i vrše pripreme za učestvovanje na svetskoj izložbi u Parizu 1900. Time su bili stvoreni preduslovi za nastupanje moderne umetnosti kako u Srbiji tako i u Vojvodini.

        Za slikarstvo 20. veka karakterističan je kontinuitet razvoja od početka veka. Ovaj razvoj pokazuje više razdoblja ali se uslovno može podeliti na tri osnovna perioda:

        Prvi period je vreme od početka veka pa do kraja Prvog svetskog rata, odnosno od 1900 – 1920. i u kojem su slikari prevashodno zaokupljeni problemom fenomena svetlosti i boje. Centri školovanja su Minhen i Pariz, a iz aspekta stilskih pravaca ovaj period pokazuje širok raspon od produženog akademizma, preko plenerizma, impresionizma, jugendstila i simbolizma do ekspresionizma. Najistaknutiji predstavnici slikarstva u čijim delima su zastupljene ove likovne tendencije jesu još uvek: Stevan Aleksić, Uroš Predić i Paja Jovanović, zatim Vasa Eškićević, Šandor Čavoši, Kosta Jorgović, Josip Falta, Danica Jovanović, Stipan Kopilović, Đorđe Krstić, Jožef Pehan, Aleksandar Sekulić, Antal Štrajtman, Voja Trifunović, Jožef Varkonji i dr.

        Drugi period obuhvata vreme između dva svetska rata i bavi se pretežno istraživanjem fenomena forme likovnog dela. Susreću se različiti umetnički pravci kao što su: dadaizam, sezanizam i postkubizam, ekspresionizam forme i boje, poetski realizam, nadrealizam i socijalna umetnost. Najistaknutiji predstavnici su: Milan Konjović, Petar Dobrović, Arpad Balaž, Sava Ipić, Bela Farkaš, Ivan Radović, Sava Šumanović, Vasa Pomorišac, Milivoj Nikolajević, Milenko Šerban, Bogdan Šuput, Ivan Tabaković, Mladen Josić i dr. Ovi slikari imaju svoje određeno mesto u jugoslovenskoj umetnosti sa naglašenim individualnostima i programskim opredeljenjima, dok su neki od njih kao Sava Šumanović i Milan Konjović stvorili vrhunska slikarska dela koja čine znatan doprinos evropskoj i svetskoj kulturnoj baštini.

        Treći period obuhvata razdolje posle Drugog svetskog rata pa do kraja osme decenije i zahteva dodatno i ozbiljno stručno istraživanje. Prvu posleratnu deceniju karakteriše dezorjentisanost, nesnalaženje i dosta nevešto prilagođavanje idejama socijalističkog realizma što je srećom, kao posledica proklamovanih umetničkih sloboda, napušteno posle 1950. prihvatanjem novih i savremenih likovnih ideja. Ovaj treći period obuhvata slikare više generacija uključujući i najmlađu koja se javlja početkom osme decenije i čije je umetničko delovanje značajno za posleratni razvoj slikarstva ovog podneblja. Izrazito je širok dijapazon programskih i stilskih opredeljenja počev od plenerizma, ekspersionizma, nove figuracije, fotorealizma itd. Zasluge za genezu i razvoj ovog slikarstva imaju umetnici: Ivan Radović, Zora Petrović, Milan Konjović, Zoran Petrović, Ač Jožef, Ferenc Maurič, Pavle Blesić, Dušan Milovanović, Andraš Hanđa, Aleksandar Lakić, Stevan Maksimović, Milenko Šerban, Tivadar Vanjek, Imre Šafranj, Ivan Tabaković, Boško Petrović, Ankica Oprešnik, Miodrag Mihajlović, Stojan Trumić, Lazar Vozarević, Zdravko Mandić, Miodrag Nedeljković, Slobodan Nedeljković, Milan Kerac, Milan Kečić, Milan Uzelac i mnogi drugi. Ovi umetnici zajedno sa velikim brojem drugih ne manje značajnih slikara različitih generacija čine jedinstven likovni organizam vojvođanskog slikarstva a naknadne stručne analize i istraživanja, na osnovu objektivnih vrednovanja, odrediće konačno njihova mesta i značaj ponaosob.

      Kao posledica evolutivnog puta razvoja vojvođanskog slikarstva i u želji da se, okupljanjem i razmenom iskustava, slede savremeni tokovi umetnosti u mnogim gradovima Vojvodine beleži se pojava organizovanja likovnih kolonija. Logična posledica, u raznovrsnosti stvaralaštva vojvođanskih umetnika, je osnivanje dva značajna umetnička udruženja: Udruženja likovnih umetnika Vojvodine i Udruženja likovnih umetnika i primenjenih umetnosti i dizajnera Vojvodine koja razvijaju veoma živu izložbenu delatnost. Isto tako dolazi do osnivanja likovnih odeljenja u kompleksnim muzejima kao što su Galerija Matice srpske koja prikuplja dela savremenih autora za buduću galeriju savremene umetnosti. Zatim, posle otvaranja Galerije slika Sava Šumanović u Šidu, otvara se Spomen zbirka Pavla Beljanskog u Novom Sadu, Galerija Milan Konjović u Somboru, Galerija Lazar Vozarević u Sremskoj Mitrovici, Poklon  zbirka Rajka Mamuzića u Novom Sadu, Galerija savremene likovne umetnosti u Novom Sadu, Galerija naivnih umetnika u Šidu i Kovačici, Foto galerija u Novom Sadu itd. Ustanovljavaju se i stalne likovne manifestacije kao što su: Likovna jesen u Somboru sa trijenalom jugoslovenskog crteža, Likovni susret u Subotici, Novosadski salon, Sremskomitrovački salon, Oktobarski salon u Pančevu i znatan broj drugih izložbenih galerija i salona. Sve ove manifestacije galerijsko – muzejske delatnosti praćene su i savremeno urađenim i dizajniranim katalozima izložbi. Sve ovo doprinelo je ustanovljavanju nove likovne karte Vojvodine u smislu programskog postavljanja u sam centar života jugoslovenskog slikarstva.

Stanovništvo i naselja Vojvodine danas

Na svakom kvadratnom kilometru živi 93,6 stanovnika. Najveća gustina nastanjenosti je u Novom Sadu i okolini (380 na kvadratni kilometar) a najmanja u opštini Sečanj (svega 35 stanovnika na kvadratni kilometar).

STANOVNIŠTVO

Vojvodina je prilikom popisa 31. marta 1991. imala 2.013.889 stanovnika. U stanovništvu Srbije učestvuje sa 20,6%. Žena ima 51,3%, a muškaraca 48,7%. Prvi put posle drugog svetskog rata izostao je rast stanovništva. U odnosu na 1981. godinu broj stanovnika je smanjen za oko 1% i to je prvi put za proteklih pet medupopisnih decenija. Prvi put posle drugog svetskog rata komponenta biodinamike postaje jedini faktor porasta stanovništva, dok migracije dobijaju negativnu dimenziju. Očigledne su promene u razmeštaju stanovnišva u vojvođanskom prostoru, tako da depopulacione opštine povećavaju svoju dominaciju. Prema popisu je 37 od 45 opština imalo pad stanovništva, i to 35 do 10%, a dve opštine od 10% (Žitište i Nova Crnja). Broj stanovnika u ovim opštinama smanjen je za 47.600. Samo osam vojvođanskih opština ostvarilo je rast stanovništva do 10% i one čine svega 16,7% površine ovog prostora. U njima je ukupan porast stanovništva iznosio 26.700. Formiraju ih opštine koje okružuju novosadsku aglomeraciju (uključujući i ovu opštinu-grad), kao i tri koje su funkcionalno deo beogradskog urbanog regiona (Pećinci, Stara Pazova i Pančevo).

Karakteristika vojvođanskog prostora je i promena u demografskim strukturama ruralnih prostora, što kao rezultat ima "premeštanje" reprodukcije stanovništva iz seoskih u gradske sredine. Međutim, porast urbanog stanovništva (1,93%) ne predstavlja dovoljnu kompenzaciju za pad ruralnog, kao što je to bio slucaj u ranijem periodu, iako je postignut relativno visok stepen urbanizacije (1991. 55,7% gradskog stanovništva). Osnovna komponenta rasta urbanog stanovništva je prirodni priraštaj (95,2%), a migraciona kretanja imaju minoran značaj (svega 4,8%).

Stopa prirodnog priraštaja u Vojvodini je već desetak godina blizu nule, ili negativna (1-3,7 ‰) i spada, zajedno sa centralnom Srbijom, u najniže u Evropi, za razliku od stope na Kosovu i Metohiji koja spada u najviše (pozitiva 17,5 ‰ u 1996.).

Srednji životni vek 1992-1993. bio je 73,06 godina kod žena, a kod muškaraca 67,06 godina, što je stagnacija u odnosu na deceniju ranije. Prosečna starost muškaraca u 1991. bila je 36,0 godina, što je porast za 1,2 godine, a kod žena sa 37,4 na 38,9. Indeks starenja stanovništva (odnos starog stanovništva iznad 60 godina i mladog do 20 godina) iznosi 71,0 što je dovelo Vojvodinu u stadijum demografske starosti.

Smrtnost odojčadi na 1.000 novorođene dece iznosi 15,0, što predstavlja blagi porast, ali i dalje spada u najniže u Evropi.

Vojvodina je poznata po nacionalnoj šarolikosti. U njoj žive pripadnici 26 naroda, nacionalnih manjina i etničkih grupa. Po popisu iz 1991. najviše je bilo Srba 1.143.723 (ili 56,8%), zatim Mađara 339.491 (16,9%), Hrvata 74.808 (3,7%), Slovaka 63.545 (3,2%), Crnogoraca 44.838 (2,2%), Rumuna 38.809 (1,9%), Roma 24.366 (1,2%), Bunjevaca 21.434 (1,1%), Rusina 17.625 (0,9%) i Makedonaca 17.472 (0,9%). Kao Jugosloveni izjasnilo se 174.295, ili 8,7% vojvođanskog stanovništva. Popisano je, zatim, 4.565 Ukrajinaca, 2.730 Slovenaca, 2.363 Albanaca, 2.361 Čeha, 1.783 Šokaca, 1.019 Rusa, 669 Poljaka, 513 Jevreja, 483 Grka, 187 Turaka, Vlaha 132 i ostalih naroda 1.465.

Ranije je ogromna većina stanovništva živela od poljoprivrede. U poslednjim decenijama širi se podela rada i raste broj zaposlenih u drugim delatnostima, a drastično se smanjuje broj onih kojima je poljoprivreda osnovni izvor egzistencije. Davne 1961. godine poljoprivredno stanovništvo je činilo 51,7% ukupnog stanovništva, deset godina kasnije taj procenat je 38,9%, naredne decenije pada na 19,9%, da bi 1991. godine spao na 13,7%. Smanjuje se učešće poljoprivrednog stanovništva Vojvodine u Republici Srbiji sa 17,1% u 1981, na 15,9% u 1991. godini.

Od ukupnog stanovništva u zemlji aktivno je 44,3%, izdržavano 39,2%, dok je 16,4% lica sa ličnim prihodom (najviše penzionera).

Veličina i iskorišcenost radno sposobnog stanovništva pokazatelji su razvijenosti pojedinih područja, jer postoji pozitivna korelaciona veza izmedu porasta radno sposobnog stanovništva i porasta aktivnog stanovništva. Radno sposobno stanovništvo smanjeno je za 28.615, međutim njegovo učešce u ukupnom stanovništvu koje živi u zemlji je 64,8% i veće je nego u Republici Srbiji za 2,04 strukturna poena. Ekonomska iskorišćenost radnog kontigenta (odnos broja aktivnih lica radno sposobnog uzrasta i radnog kontigenta stanovništva) u Vojvodini je viša (i iznosi 63,3%) u odnosu na Republiku (62,0%).

Prema popisu 1991. godine u kontigentu aktivnog stanovništva obavljalo je zanimanje u Vojvodini 774.452 stanovnika. Broj zaposlenih u poljoprivredi smanjio se u posleratnom periodu sa oko 520 na oko 200 hiljada, ili relativno sa 61,3% na 25,7%. Najviše zaposlenih je u industriji (231 hiljada), ili 29,9%. Trgovina zapošljava 68 hiljada ili 8,80% Vojvođana. Zatim dolaze obrazovanje (42,5 hiljada), građevinarstvo (40 hiljada), saobraćaj i veze (oko 40 hiljada), zdravstvena i socijalna zaštita (preko 36 hiljada), društveno-političke zajednice (preko 34 hiljade), zanatstvo (sa oko 25 hiljada), finansijske i druge organizacije (preko 20 hiljada), ugostiteljstvo i turizam (oko 16 hiljada), vodoprivreda (oko 2.500) i šumarstvo (preko dve hiljade). Najbrži rast zaposlenih dogodio se u građevinarstvu (7,5 puta prema 1953. godini), zatim u industriji (4,4 puta) u trgovini i ugostiteljstvu (preko 3 puta) i saobraćaju i vezama (2,5 puta). Zahvaljujući najvećem procentu zaposlenih u industriji i trgovini (zajedno gotovo 39%), Vojvodina ima odlike razvijenog područja.

NASELJA I OKRUZI

Više od polovine stanovništva u Pokrajini živi u gradovima i naseljima koja su to postala poslednjih decenija. Vojvođansko stanovništvo nastanjeno je u 466 naselja u 45 opštna, od kojih su 52 gradska i 414 ostala naselja (seoska i mešovita). Republika je na prostoru Vojvodine formirala sedam okruga radi sprovođenja republičke vlasti na terenu. Međutim, okruzi su i demografsko-ekonomski rejoni drugog reda, a prvog su Srem, Bačka i Banat.

Severno-bački okrug zahvata, 1.781 km2 površine; u opštinama Bačka Topola, Mali Idoš i Subotica u 45 naselja živi 205.401 stanovnik, ili 115 na jedan km2. Sedište okruga je u Subotici.

Srednje-banatski okrug prostire se na 3.257 km2, a u opštinama Žitište, Zrenjanin, Nova Crnja, Novi Becej i Secanj u 55 naselja živi 221.353 stanovnika, ili 68 stanovnika na jedan km2. Sedište okruga je u Zrenjaninu.

Severno-banatski okrug leži na 2.328 km2, a u opštinama Ada, Kanjiža, Kikinda, Novi Kneževac, Senta i Coka u 50 naselja živi 179.783 stanovnika, uz gustinu nastanjenosti od 77 stanovnika na jedan km2. Centar okruga je u Kikindi.

Južno-banatski okrug obuhvata prostor od 4.248 km2, a u pripadajucim opštinama Alibunar, Bela Crkva, Vršac, Kovačica, Kovin, Opovo, Pančevo i Plandište u 94 naselja živi 328.428 stanovnika, ili 77 na jedan km2. Sedište okruga je u Pančevu.

Zapadno-bački okrug prostire se na 2.406 km2, s tim što u opštinama Apatin, Kula, Odžaci i Sombor u 37 naselja živi 215.916 stanovnika, čija je gustina nastanjenosti 90 stanovnika na jedan km2. Sedište okruga je u Somboru.

Južno-bački okrug zauzima prostor od 4.018 km2, a u pripadajucim opštinama Bač, Bačka Palanka, Bački Petrovac, Beočin, Bečej, Vrbas, Žabalj, Novi Sad-grad, Srbobran, Sremski Karlovci, Temerin i Titel u 76 naselja živi 553.027 stanovnika, po popisu iz 1991. godine, ili 138 stanovnika na jednom km2. Sedište okruga se nalazi u Novom Sadu.

Sremski okrug zahvata površinu od 3.480 km2, a u opštinama Indija, Irig, Pećinci, Ruma, Sremska Mitrovica, Stara Pazova i Šid u 109 naselja živi 309.981 stanovnik, sa gustinom nastanjenosti od 89 stanovnika na jedan km2. Sedište okruga je u Sremskoj Mitrovici.

Vojvodina je sredinom 1996. godine, na osnovu prirodnog priraštaja i registrovane migracije, imala 2.022.000 stanovnika. Proces povećanja opština sa negativnim prirodnim priraštajem nije zaustavljen, i onom iz popisa pridružile su se tri do cetiri opštine. Preko 70% naselja zahvatila je epidemija smanjenja, pa se i veliki broj gradskih naselja počeo približavati ostalim (preko 60% naselja), dok gotovo tri četvrtine ostalih naselja imaju negativan prirodni priraštaj posle popisa 1991. godine do danas.